YEME BOZUKLUĞU HASTALARINA BAKIM VERENLERİN HASTALIĞA UYUMU VE HASTALIĞIN BAKIM VERENLER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ: İKİ ÖLÇEK UYARLAMASI
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Merve OĞUR
Danışman: Nermin Taşkale
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yeme bozuklukları hem hastalar hem de onlara bakım verenler üzerinde önemli zorluklar oluşturmaktadır. Bakım verenler hastalık sürecinin getirdiği değişikliklere uyum göstermekte zorlanmakta ve psikososyal açıdan etkilenmektedirler. Bakım verenlerin hastalık sürecinde nasıl davranmaları gerektiğine yönelik kafa karışıklığı yaşamaları hastalığa uyum ve kolaylaştırıcı davranışlar sergilemelerine neden olmaktadır. Bakım verenlerin bu davranışları hastalığı sürdürücü işlev gösterebilmektedir. Bu nedenle hastalık sürecinde hastalığın bakım verenler üzerindeki etkisini değerlendirmek, uyum (accommodation) ve kolaylaştırıcı (enabling) davranışlarını incelemek hem hastalara hem de bakım verenlere olumlu katkı sunacaktır. Bu çalışmada Yeme Bozukluklarında Hastaya Uyum ve Kolaylık Sağlama Ölçeğinin (YBHUKSÖ) ve Yeme Bozuklukları Belirti Etkisi Ölçeğinin (YBBEÖ) Türkçeye uyarlaması amaçlanmıştır. Sorumlu yazarlardan gerekli izin alındıktan sonra ölçeklerin dil uyarlama basamakları gerçekleştirilmiştir. Çalışmada bakım verenlere Bilgilendirilmiş Onam Formu, Sosyodemografik, Kişisel ve Klinik Bilgi Formu, Yeme Bozukluklarında Hastaya Uyum ve Kolaylık Sağlama Ölçeği (YBHUKSÖ), Yeme Bozuklukları Belirti Etkisi Ölçeği (YBBEÖ), Aile Değerlendirme Ölçeği (ADÖ), Bakım Verme Yükü Ölçeği (BVYÖ), Duygu Dışavurumu Ölçeği (DDÖ), Genel Sağlık Anketi (GSA-12), Hastane Anksiyete ve Depresyon Ölçeği (HADÖ), Kısa İşlevsellik Değerlendirme Ölçeği (KİDÖ), İki Boyutlu Sosyal İstenirlik Ölçeği (SİÖ) uygulanmıştır. Ölçeklerin geçerlik ve güvenirlik analizleri toplamda 170 katılımcıdan toplanan veriler üzerinde gerçekleştirilmiştir. YBHUKSÖ'nün madde analizi ve Açımlayıcı Faktör Analizi sonucunda 20 maddeli ve Güven Arayışı, Yemek Ortamı Ritüeli, Kaçınma ve Rutini Değiştirme, Aile Kontrolü olmak üzere dört faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bu model Doğrulayıcı Faktör Analizi ile sınanarak modelin genel olarak kabul edilebilir uyum istatistikleri sunduğu görülmüştür. Ölçeğin Cronbach alfa katsayıları .80 (Güven Arayışı) ile .88 (Toplam) arasında değişmektedir. YBHUKSÖ'nün ölçüt bağıntılı geçerliği kapsamında yakınsak geçerliği için HADÖ, BVYÖ ve DDÖ; ıraksak geçerliği için ADÖ'nün alt testleri ve SİÖ puanları arasındaki korelasyon katsayıları incelenmiştir. Ayırt Edici Geçerlik için demografik bilgi formundaki değişkenler kullanılmıştır. YBBEÖ için yürütülen madde analizi ve Açımlayıcı Faktör Analizi sonrasında ise 15 maddeli ve Düzensiz Davranış ve Beslenme, Suçluluk, Sosyal İzolasyon olmak üzere üç faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bu model Doğrulayıcı Faktör Analizi ile sınanarak modelin genel olarak kabul edilebilir uyum istatistikleri sunduğu görülmüştür. Ölçeğin Cronbach alfa katsayıları .76 (Suçluluk) ile .87 (Toplam) arasında değişmektedir. YBBEÖ'nün ölçüt bağıntılı geçerliği kapsamında yakınsak geçerliği için GSA-12, KİDÖ, BVYÖ; ıraksak geçerliği için ADÖ'nün alt testleri ve SİÖ puanları arasındaki korelasyon katsayıları incelenmiştir. Ayırt Edici Geçerlik analizinde demografik bilgi formundaki değişkenler kullanılmıştır. Sonuç olarak, yapılan uyarlama çalışması, YBHUKSÖ'nün yeme bozukluğu hastalarının bakım verenlerinin hastalığa uyumlarını ve hastalığı kolaylaştırıcı davranışlarını değerlendiren; YBBEÖ'nün yeme bozukluğunun bakım verenler üzerindeki olumsuz etkisini ölçen geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğuna yönelik önemli bulgular ortaya koymuştur. Ancak çalışmada sunulan bulgular incelenirken katılımcı sayısının düşük olduğunun göz önünde bulundurulması gerekmektedir ve ileriki çalışmalarda daha geniş örneklemler üzerinde analizlerin yeniden yürütülmesi önerilmektedir. Uyarlanan bu ölçeklerin yeme bozukluğu hastalarına bakım verenlerin hastalık süreci deneyimlerinin anlaşılması, hastalık sürecinin bakım verenler üzerindeki etkileri ve bakım verenlerin bu süreçteki davranışlarının araştırılmasına yönelik pratik bir ölçüm sağlayacağı düşünülmektedir. Böylelikle bakım verenlerin etkin bir biçimde tedavi sürecine katılabilecekleri, hastalar, bakım verenler ve tedavi ekibi arasında iş birliğinin kurulabileceği umulmaktadır. Anahtar Kelimeler: yeme bozukluğu, bakım verme, bakım yükü, hastalığa uyum ve kolaylaştırma, bakım verenlerde belirti etkisi