Eski Türkçede kalıplaşmış dil birimleri (Edimbilimsel bir inceleme)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BOTAN CUDİ EKMEN
Danışman: Murat Elmalı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bir dilin söz varlığının önemli bir kısmını oluşturan kalıplaşmış dil birimleri, özellikle söz varlığının zenginliğinin ve dilin ifade gücünün ortaya konulması açısından büyük bir öneme sahiptir. Dildeki çok anlamlılığın ve çeşitli yapılar türetme gücünün bir sonucu olarak ortaya çıkan bu kalıplaşmış birimler; morfoloji, semantik, sentaks ve sosyolengüistik başta olmak üzere dil biliminin pek çok alanını ilgilendirmektedir. Kalıplaşmış dil birimlerini ele alan çalışmaların önemli bir kısmını Türkiye Türkçesine ait çalışmalar oluştursa da son dönemlerde tarihî dilleri baz alan çalışmaların da yapıldığı görülmektedir. Bu çalışmada da Köktürk yazılı ve Eski Uygur yazılı Eski Türkçe metinlerde yer alan ikilemeler, kalıp ifadeler, birleşikler, deyimler ve atasözleri gibi kalıplaşmış dil birimlerinin tespit edilmesi amacıyla yüzden fazla metin taranmış olup tespit edilen bu dil birimleri örneklerle ele alınarak ilgili birimlerin Eski Türkçenin söz varlığına olan katkısı ortaya konulmuştur. Tespit edilen kalıplaşmış dil birimlerinin bir kısmı, edimbilimsel bir bakış açısıyla ele alınarak söz edimi kuramı çerçevesinde incelenmiştir. Böylece Eski Türkçedeki kalıplaşmış dil birimlerinin dil kullanımına olan katkısı da gösterilmiştir. Bu bağlamda söz edimi kuramını sistematik hâle getiren Searle'ün söz edimi türleri sınıflandırmasına göre ilgili kalıp birimlerin bağlam odaklı değerlendirilmesi yapılmış ve kalıp birimlerin yer aldıkları sözcelerin ardında yer alan edimsöz edimleri tespit edilmiştir. Böylelikle, ele alınan kalıplaşmış dil birimlerinin yer aldıkları sözceler kapsamında, Eski Türklerin iletişim esnasında en çok hangi tür söz edimlerini kullandıkları da gösterilmeye çalışılmıştır.