Meşihat Arşivi Belgeleri Işığında Seyyidler ve Nakîbü’l-eşrâflık Müessesesi


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2013

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Ayhan IŞIK

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Mehmet DALKILIÇ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada Meşîhat Arşivi Belgeleri Işığında Seyyidler ve Nakîbü?l-Eşrâflık konusu incelenmiştir. Seyyid ve şeriflere İslâm Tarihi?nin her döneminde, Hz. Peygamber soyuna mensubiyetleri dolayısıyla hürmet ve tazimde bulunulmuştur. Osmanlı Devleti?nde seyyidler?e gösterilen bu itibarın toplum yararına bir takım gelişmeler sağladığı ve fethedilen bölgelere yerleştirilen bu kimselerin İslâm?ın ve yeni devletin gücünün yayılmasında etkili olduğu görülmektedir. Ayrıca Nakîbü?l-Eşrâflık müessesesinin kurulmasıyla da birebir bağlantılı olarak seyyid ve şeriflere hukukî, iktisadî ve siyasî ayrıcalıklar tanınmıştır. Bunun yanı sıra İslâm coğrafyasının değişik bölgelerinde mensupları bulunan Şia?nın, Sünnî düşüncenin en önemli temsilcisi konumundaki Osmanlı Devleti?nin egemenliği açısından bir tehlike unsuru şeklinde algılanması sebebiyle, bu mezhep sempatizanlarına karşı yürütülen politikada Nakîbü?l-eşraflık müessesesinin rolü oldukça önemlidir. Seyyid ve Şeriflere gösterilen tazimin salt bir imtiyaz bağlamında ele alınması doğru değildir. Zira Hz. Peygamber?in kan bağının esas kabul edildiği, itibarın mensup olunan kabileye göre şekillendiği bir toplumda ?takva? üzerinde durması, dolayısıyla kendi neslinden olan Ehl-i Beyt?e başka durum ve konumlarda herhangi bir ayrıcalık atfettiği düşünülemez. Ehl-i Beyt tanımı ve kavramının tarih içerisindeki anlam dönüşümleri göz önüne alınsa dahi, temel vurgu bu kimselerin toplumun ahlâkî yapısına katkısı ve onların Hz. Peygamber?in emaneti olmalarıdır. Ehl-i Beyt kavramı zaman zaman siyasî bir fonksiyon yüklense de mezhepler, tarikatlar, cemaatler ve siyaset üstü, Kur?ânî bir kavramdır, ayrıca Sünnî, Şiî ve Alevîler?in de ortak paydasıdır.