Osmanlı Devletinde Porselen ve Çini Fabrikaları

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2011

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Fatih Damlıbağ

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Ahmet KALA

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma Osmanlı Devleti'ndeki porselen ve çini üretiminin, fabrikasyon yönünü ele almak amacıyla yapılmıştır. Çalışmada öncelikle Osmanlı Devleti'nin sanayi ve fabrika kavramlarına genel bir bakışı verilmiştir. Daha sonra çalışma porselen ve çininin tarihsel gelişimi ile devam etmiştir. Bu ikilinin üretimi ile ilgili bazı teknik detaylardan sonra, sektörün fabrikasyon üretimi anlatılmaya başlanmıştır. Sektördeki fabrikalar devlet ve özel sektör olmak üzere iki ayrı başlıkta incelenmiştir. Bu bölümde ilk incelenen kısım, sektörün tek devlet fabrikası olan Yıldız Porselen ve Çini Fabrikası'dır. Fabrikanın kuruluş nedeni, binası, teknik donanımı, üretim amaçları ve işgücü öncelikli ele alınan konular olmuştur. İşgücünün mesleki gelişimi, sektörde kaydettiği aşama ve sektörde yerli uzman yetiştirilmesi konuları ele alınan diğer hususlardır. Ayrıca bu fabrikanın tarihsel gelişim süreci de, detaylı bir şekilde anlatılmıştır. 1892 yılında kurulan fabrika, 1908'e kadar faaliyetine devam etmiştir. Fabrika 2. Meşrutiyet sonrası Maarif Nezareti tarafından yeniden açılmıştır. Fakat süregelen savaşlar fabrikanın önemli bir faaliyette bulunmasını engellemiştir. Birinci Dünya Savaşı içerisinde Fenerbahçe'de yeni bir fabrika kurulmak istenmişse de, bu teşebbüs netice vermemiştir.Çalışmanın takip eden bölümünde, özel sektör faaliyetlerinden bahsedilmiştir. Bu bölümde özellikle vurgulanan husus, sektör bazında incelenen imtiyazlı özel fabrika sistemidir. Bu sistemde devlet kendisi sanayi yatırımı yapmak yerine, bunu yapması için özel girişimcilere imtiyaz tanımıştır. Bu imtiyazla fabrika kurmak isteyen girişimciye, sınırları ve süresi net bir şekilde belirlenmiş bir tekel tanınmaktaydı. İmtiyaz sisteminde konuyla ilgili ikinci bir fabrikanın kurulması yasaklanırdı. Yalnız dükkân ve atölye ölçeğindeki esnaf faaliyetlerinde serbestti. Bu sistemle devlet bütçeden kaynak ayırmadan sanayi yatırımı yaparken, girişimci kendisine tanınan sınırlı tekel hakkıyla piyasa rekabetinde güç kazanırdı.