STEARC etkisi: Görsel mekânsal dikkat ve bellek performansı üzerinde zamanın uzamsal temsillerinin rolü
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SİMAY ALPTEKİN
Danışman: Simge Şişman Bal
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sayılar ve zaman uzamla sıkı bir ilişki içerisindedir. Bu doğrultuda yapılan çalışmalar, SNARC ve STEARC etkisi olarak adlandırılan iki etkiyi açığa çıkarmıştır. SNARC etkisi sayıların büyüklük bilgisinin uzamda küçük sayılar solda, büyük sayılar ise sağda olacak şekilde temsil edilmesi anlamına gelmektedir (Dehaene, Bossini ve Giraux, 1993). STEARC etkisi ise, geçmiş zamanın uzamda solda gelecek zamanın ise sağda konumlandırıldığına işaret etmektedir (Bonato, Zorzi ve Umiltà, 2012). Bu çalışmanın amacı sayıların ve zamanın uzamla olan ilişkisi SNARC ve STEARC etkileri doğrultusunda incelemektir. SNARC ve STEARC etkilerinin anadili ve eğitim dili Türkçe olan bir örneklem üzerinde incelenmesi ve böylece ülkemiz kültüründe test edilmesi amaçlanmıştır. Ek olarak, zamanın uzamsal temsillerinden biri olan STEARC etkisinin görsel-mekânsal dikkati uzamın sol veya sağ yarı alanına yönlendirip yönlendirmediği ve görsel-mekânsal bellek performansı üzerindeki olası rolünün incelenmesi hedeflenmiştir. Bu amaç doğrultusunda, çalışmaya 18-27 yaş aralığındaki (46K, 18E) toplam 64 üniversite öğrencisi katılmıştır. Araştırmanın temel hipotezleri doğrultusunda gerçekleştirilen bilgisayar görevlerinden önce, kirletici değişkenleri kontrol etmek amacıyla katılımcılara çeşitli klinik ve nöropsikolojik değerlendirme araçları uygulanmıştır. Ardından her katılımcıya sırasıyla, SNARC Görevi, STEARC Görevi, Görsel-Mekânsal Dikkat Görevi ve Görsel-Mekânsal Bellek Görevi sunulmuştur. SNARC Görevi'nde katılımcılara ekranın merkezinde 5 hariç, 1 ile 9 arasındaki rakamlar gösterilmiş ve katılımcılardan gördükleri rakamın 5'ten küçük mü yoksa büyük mü olduğunu klavyelerindeki sol veya sağ yanıt tuşlarından birine basarak yargılamaları istenmiştir. STEARC Görevi'nde katılımcılara ekranın merkezinde geçmiş ve gelecek anlamlı kelimeler sunulmuş ve katılımcılardan gördükleri kelimelerin zamansal anlamlarını klavyelerindeki sol veya sağ yanıt tuşlarından birine basarak belirtmeleri istenmiştir. Görsel-Mekânsal Dikkat Görevi'nde katılımcılara geçmiş ve gelecek anlamı içeren kelimelerin ardından, bilgisayar ekranının sol veya sağ yarı görsel alanında kısa süreli görseller sunulmuş olup katılımcılardan bu görsellere olabildiğince çabuk bir şekilde klavyelerindeki tek yanıt tuşuna basarak tepki vermeleri istenmiştir. Son olarak, Görsel-Mekânsal Bellek Görevi'nde katılımcılara ekranın merkezinde hem Görsel-Mekânsal Dikkat Görevi'nde gördükleri hem de daha önce görmedikleri yeni görseller sunulmuş ve katılımcıların ekrandaki görselleri daha önce görüp görmediklerine olabildiğince çabuk bir şekilde karar vermeleri istenmiştir. Çalışmadaki tüm görevler için 2x2 grup içi faktöriyel son-test deseni kullanılmıştır. SNARC Görevi'ne ilişkin yapılan analizler, katılımcıların 5'ten küçük rakamlara sol yanıt tuşu ile 5'ten büyük rakamlara ise sağ yanıt tuşu ile daha doğru, daha hızlı ve daha az hata yaparak tepki verdiklerini göstermiştir. STEARC Görevi için gerçekleştirilen analizler, katılımcıların geçmiş anlamlı kelimelere sol yanıt tuşu, gelecek anlamlı kelimelere ise sağ yanıt tuşu ile daha doğru, daha hızlı ve daha az hatalı tepki verdiklerine işaret etmiştir. Diğer yandan, Görsel-Mekânsal Dikkat Görevi'nde ve Görsel-Mekânsal Bellek Görevi'nde katılımcıların geçmiş ve gelecek anlamlı kelimelerden sonra ekranın sol ve sağ görsel yarı alanında sunulan görsellere verdikleri tepkilerin farklılaşmadığı bulunmuştur. Buna karşın, Görsel-Mekânsal Bellek Görevi'nde, STEARC etkisi ile uyumlu koşullarda (geçmiş anlamlı kelimelerin ardından sol görsel yarı alanda sunulan görseller ve gelecek anlamlı kelimelerin ardından ise sağ görsel yarı alanda sunulan görseller) katılımcıların verdikleri yanıtlardan daha emin oldukları saptanmıştır. Çalışma bulguları ile, SNARC ve STEARC etkileri anadili ve eğitim dili Türkçe olan bir örneklem grubunda birlikte ilk kez sınanarak doğrulanmıştır. Görsel-Mekânsal Dikkat Görevi'nden elde edilen sonuçlar, tek tuş yanıt prodedürü kullanıldığında STEARC etkisinin görsel-mekansal dikkati uzamın sol veya sağ yarı alana beklenildiği yönde ve şiddette yönlendirmiyor olabileceğini düşündürmüştür. Bununla birlikte, katılımcıların Görsel-Mekânsal Bellek Görevi performansındaki eminlik puanları, STEARC etkisi ve görsel-mekansal dikkat arasında örtük bir sürecin var olabileceğine işaret etmiştir.