ARKEOLOJİK VERİLER IŞIĞINDA URARTU-BATI ETKİLEŞİMİ

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ESRA ALP

Danışman: Erkan Konyar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

'Arkeolojik Veriler Işığında Urartu Batı Etkileşimi' başlığını taşıyan bu tezde, MÖ IX. yüzyılın sonlarından itibaren merkezi bir yapı oluşturan Urartu Devleti'nin, batı komşuları ile olan kültürel etkileşimleri, yazılı belgeler de göz ardı edilmeden, zanaat eserleri, mimari gibi taşınamayan kültür envaterine ait eserler incelenerek ele alınmıştır. Somut kavramların yanı sıra soyut bir kavram olan din konusuna da yer verilmiştir. Özellikle batı dünyasında ele geçmiş ve Urartu atıfı almış eserlerin sistemli bir kazı verisi mi yoksa menşei belirsiz satın alma müze eserleri mi olduğu, bununla birlikte, ilgili eserlerin Urartu Coğrafyası'ndaki karşılıklarının aynı kriter üzerinden değerlendirilerek, yoğunluklarının gözlemlenmesi ve sanatsal nüanslarının detaylı incelenmesi bu tezin amaçları içindedir. Bahsi geçen konuların aydınlatılabilmesi için tez içerisinde kültürel etkileşime zemin hazırlayan dinamikler de ele alınmıştır. Bu bağlamda birinci bölümde; Urartu Coğrafyası'nda ve batı komşularında ele geçmiş olan çıngırak, tunç kazanlar ile eklentileri, fildişi, fibula ve iğne gibi zanaat ürünlerinin detaylı analizleri yapılarak, eserler üzerindeki stil kritiklerine dayalı bölgeler arası kültürel alışverişlerin izleri saptanmaya çalışılmıştır. İncelenen eserler birer harita üzerinde de gösterilmiştir. İkinci bölümde; kaya işçiliği ele alınarak bu alana ait olan kaya işaretleri ve tek odalı kaya mezarlar batı benzerleri de ele alınarak incelenmiştir. Üçüncü bölümde; somut verilerin yanı sıra soyut bir alan olan din konusu ele alınmıştır. Bu bölümde Urartu Pantheonu'nda ilk üç sırada yer alan, Tanrı Haldi, Tanrı Teišeba ve Tanrı Šivini, ilişikli olduğu kentler bağlamında ele alınarak, bu tanrıların Urartu'ya nasıl adapte edildiği, kültürel bir etkileşim veya farklı bir dinamik vasıtasıyla mı bu coğrafyada yerleştiği sorusu irdelenmiştir. Dördüncü bölümde ise; kültürel etkileşime zemin hazırlayan en önemli dinamiklerden bir tanesi olan tehcir uygulamaları ele alınmış ve bu uygulama ile bu coğrafyaya taşınmış bazı kültürel ögelerin, hiyeroglif, mimari, tarım gibi alanlarda yansımaları ele alınmıştır. Bu bölüm ayrıca, varlığını Assur yazılı belgelerinden bildiğimiz, içinde Urartu'nun da var olduğu Orta Anadolu'daki ittifakların kültürel etkileşimdeki rolü tartışmasını da içermektedir.