Gelişmekte olan ülkelerde yeşil hidrojen potansiyeli: Evrimsel ekonomik coğrafya yaklaşımı
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İKTİSADİ GELİŞME VE ULUSLARARASI İKTİSAT ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EDA NUR EROĞLU
Danışman: EMİNE TAHSİN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, küresel sürdürülebilir enerji dönüşümünde stratejik bir platform teknolojisi olarak öne çıkan yeşil hidrojenin, gelişmekte olan ülkelerde endüstriyel yol yaratma potansiyelini Evrimsel Ekonomik Coğrafya (EEG) teorik çerçevesi içinde analiz etmektedir. Çalışma, yeşil hidrojenin yalnızca bir enerji taşıyıcısı değil, aynı zamanda fosil yakıt temelli karbon kilitlenmesini aşarak yeni endüstriyel yörüngeler oluşturabilen dönüştürücü bir araç olduğu argümanını ileri sürmektedir. Teorik çerçeve, EEG'nin üç temel kavramı üzerine inşa edilmiştir: yol bağımlılığı, yol yaratma ve birlikte evrim. Bu kavramlar, ülkelerin yeşil hidrojen alanındaki farklılaşan yörüngelerini açıklamak üzere iki temel hipoteze dönüştürülmüştür. Birinci hipotez, endüstriyel avantajın tekno-ekonomik kapasiteler ile kurumsal çevrenin birlikte evriminin bir fonksiyonu olduğunu; ikinci hipotez ise ülkelerin tek tip bir yakınsama yerine başlangıç koşullarına bağlı olarak ayrışan yollar izleyeceğini öngörmektedir. Ampirik analiz, Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika, Mısır, Fas ve Türkiye'yi kapsayan amaçlı bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir. Metodolojik olarak, Analitik Hiyerarşi Süreci (AHS) ile Ağırlıklı Toplam Modeli'ni (ATM) bütünleştiren hibrit bir Çok Kriterli Karar Verme yaklaşımı benimsenmiştir. Bu çerçevede, altı tekno-ekonomik ve dört kurumsal göstergeden oluşan on kriterli özgün bir Yeşil Hidrojen Potansiyel Endeksi (YHPE) geliştirilmiştir. 2019–2023 dönemini kapsayan boylamsal veri seti, IEA, IRENA ve Dünya Bankası gibi uluslararası kaynaklardan derlenmiştir. Bulgular, her iki hipotezi de doğrulamaktadır. Birinci olarak, ülkeler tekno-ekonomik ve kurumsal kapasitelerinin göreli güçlülüğüne göre farklılaşmaktadır: Çin, güçlü tekno-ekonomik varlıkları ile koordineli kurumsal kapasitesinin eşzamanlı geliştiği bir yapı sergilemekte ve 2023 yılındaki 0,952'lik YHPE skoruyla açık ara lider konumundadır. Hindistan ve Brezilya, geniş yenilenebilir enerji tabanlarına rağmen kurumsal sürtüşmelerin dönüşümü yavaşlattığı bir görünüm sunmaktadır. Fas, sınırlı mevcut kapasitesine rağmen yüksek politik istikrar ve düzenleyici kalitesiyle yatırım çekmektedir. Güney Afrika, Türkiye ve Mısır ise hem tekno-ekonomik hem kurumsal boyutlarda kısıtlarla karşılaşmaktadır. İkinci olarak, zaman içi dinamikler üç farklı yörünge ortaya koymaktadır: Çin'in yüksek skorlarını istikrarlı biçimde koruduğu pozitif kilitlenme; Hindistan, Brezilya, Fas ve Mısır'ın artan skorlarla sergilediği yukarı dallanma; ve Rusya'nın 0,147'den 0,036'ya düşen skoruyla somutlaşan kurumsal çöküş. Rusya örneği, güçlü tekno-ekonomik varlıkların dahi kurumsal bozulma karşısında sürdürülebilir bir endüstriyel yola dönüşemeyeceğini gösteren kritik bir bulgu sunmaktadır. Çalışma, yeşil hidrojenin gelişmekte olan ülkeler için yalnızca çevresel bir zorunluluk değil, aynı zamanda ekonomik ve jeopolitik bir fırsat olduğu sonucuna ulaşmaktadır. Dekarbonizasyonu zor sektörlerin (çelik, amonyak, ağır taşımacılık) karbonsuzlaştırılması, enerji güvenliğinin artırılması, istihdam yaratımı ve küresel değer zincirlerinde yukarı yönlü hareket, bu fırsatın temel boyutlarını oluşturmaktadır. Ancak bulgular, bu potansiyelin gerçekleşmesinin otomatik olmadığını; aksine ülkelerin başlangıç tekno-ekonomik donanımları, kurumsal kaliteleri ve stratejik politika tercihlerinin birlikte evrimine bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede çalışma, gelişmekte olan ülkelerin yenilenebilir enerji altyapı yatırımlarını ölçeklendirmelerini, tutarlı ve öngörülebilir düzenleyici çerçeveler oluşturmalarını ve teknoloji transferi ile yerel kapasite geliştirmeyi bütünleştiren kapsayıcı sanayi politikaları tasarlamalarını önermektedir. Anahtar kelimeler: Yeşil Hidrojen, Sürdürülebilir Enerji Dönüşümü, Evrimsel Ekonomik Coğrafya (EEG), Analitik Hiyerarşi Süreci (AHS), Yol (Patika) Bağımlılığı, Yol (Patika) Yaratma