Azerbaycan Tiyatrosu'nda Yönetmenliğin Evrimi
Tezin Türü: Sanatta Yeterlik
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konservatuvar Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Vagif Azizov
Danışman: Tufan Karabulut
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Vagif Azizov'un "Azerbaycan Tiyatrosunda Yönetmenliğin Evrimi" adlı tez çalışması, 19. yüzyılın ortalarından günümüze kadar uzanan süreçte Azerbaycan Tiyatrosunda oyunların seçimi, sahneye hazırlanması ve öncü yönetmenler tarafından sahneye koyuşundaki tarihsel yönelişleri araştırmaktadır. Bu tez çalışması dört bölümden oluşmaktadır ama dönemsel olarak ele alındığında ise 3 dönem ele alınmıştır. Sovyetler öncesi yani Çar Rusya'sı zamanı Azerbaycan Tiyatrosu, Sovyetler zamanı Azerbaycan Tiyatrosu ve Sovyetler sonrası Azerbaycan Tiyatrosunun oluşum, gelişim ve değişim süreci analiz edilmiştir. İncelemenin başında Azerbaycan'da 19. yüzyılda komedi eserlerinin ortaya çıkışı, dramaturgların girişimi ve öğrenciler tarafından ilk defa sahnelenmesiyle Azerbaycan tiyatro anlayışının bu bağlamda nasıl şekillendirdiği üzerinde durulmuştur. Araştırmada, Bakü'deki ilk sahnelenen eserin dramaturg Mirza Fatali Akhundov'un "Lankaran hanının veziri" komedi eseri olduğu vurgulanmış ve bununla da Azerbaycan Tiyatrosunun temelinin koyulduğu belirtilerek sonraki süreç incelenmiştir. İlk eserin sahnelenmese başarılı ve ilgiyle karşılandığı için yeni sahne eserlerine ihtiyaç duyulduğuna önem verilmiştir. Yeni eserlere ihtiyaç duymakla beraber amatörler tarafından ikinci komedi eseri olan "Hacı Gara" eserinin sahnelenmesi kaynaklarla belirtilmiştir. 19. Yüzyılın sonlarına yakın Azerbaycan tiyatrosunda profesyonelliğe geçişin yeni aşaması bu sanatın geleceğine yön vermiştir. İlk tiyatro toplulukların kuruluşu, amacı, oyun seçimi, sahneye koyma süreci ve sonraki faaliyetleri değerlendirilmiştir. Tiyatro topluluklarının sanat arayışları için irdelemeleri ele alınmıştır. "Nicat", "Safa" ve "Müdüriyet" tiyatro topluluklarının yaranış ve gelişim süreci, temel faktörleri, birbirinden benzer ve farlı yönleri incelenmiştir. Dramaturg Abdurrahim Hagverdiyev'in, oyuncu olan Abulfat Vali ve Hüseyin Arablinski'nin yönetmenlik denemelerinden bahsedilmiştir. Toplulukların maddi ve yeni sanat arayışı üreteme yetersizliğinden dolayı dağılmasıyla Azerbaycan Milli Drama Tiyatrosunun yaranışına sebep olduğu açıklanmıştır. Azerbaycan Milli Tiyatrosunda Profesyonel Yönetmenliğin İdeolojik ve Estetik Eğilimleriyle birlikte Dönemin Yönetmenlik Sanatındaki Ana Eğilimlere değinilmiştir. Azerbaycan'ın Sovyetler Birliğine katılmasıyla birçok alanda gelişme olduğu gibi sanat alanında özellikle tiyatro alanındaki gelişmeler ele alınmış; bilimsel, sosyal, kültürel, siyasal özellikler değerlendirilmiş; Rusya da yönetmenlik eğitimi alarak Azerbaycan tiyatrosuna önemli katkılar kazandıran ve kendi yönetmenlik tekniğiyle sonra gelen yönetmenlere kapı açan Adil İsgandarov'un tiyatro sanatına bakış açısı incelenmiştir. İkinci bölümde ise Azerbaycan Tiyatrosundaki yönetmenlik sanatının yeni metodolojilerinin ortaya çıkışı ve Mehdi Mammadov'un yönetmenlik sanatının ilkeleri araştırılmıştır. Üçüncü bölümde dönemin yeni dramaturjisine olan talep ele alınmış; edebi materyalin sahne hayatında ortaya çıkan veriler ve karşılaştırmalar analiz edilmiş; Tofig Kazımov'un yönetmenliğinde Avrupa Klasiklerine önem vermesi açıklanmıştır. Sonuncu bölümde ise Sovyet Dönemi ve Sonrası Azerbaycan'ın öncü tiyatrolarındaki yönetmenlik sanatının biçim, üslup ve estetik arayışları irdelenmeye çalışılmıştır.