Aile içi ilişki motivasyonlarının çocukların haksızlıktan kaçınma davranışına etkisi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESRA KAMACI
Danışman: SEVİM CESUR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Adaletin ne olduğu ve nasıl geliştiği sorusu felsefe, antropoloji, hukuk, psikoloji gibi pek çok alanın önemli sorularından biridir. Bu çalışma adalet hassasiyetinin gelişimine dair sosyal-gelişimsel bir çerçeve çizme amacı taşımaktadır. Bu çalışmanın en önemli savı, adaletin tekil bireylerin deneyiminden ziyade ilişkisel bir bağlamda incelenmesi gerektiğidir. Bu nedenle ahlak psikolojisi literatüründe ahlakı bağlama özgü ele alan İlişki Düzenleme Kuramı bu çalışmanın kuramsal zeminini oluşturmaktadır. İlişki Düzenleme Kuramı'na göre ahlak, bir ilişki düzenleme mekanizmasıdır (Rai ve Fiske, 2011). Dört temel ilişki motivasyonundan (birlik, eşitlik, orantısallık, hiyerarşi) ve bu ilişkilerin işaret ettiği dört ilişki türünden (müşterek paylaşım, eşit ilişki, orana dayalı ilişki, otorite düzeni) söz eden kuramın en temel varsayımı, ilişki motivasyonu bağlamında ilişkinin sürdürülebilmesi için gerekli mekanizmaların olduğu ve bu mekanizmaların ahlakı tanımladığıdır. Bu araştırmada İDK'ının bu varsayımı adalet kapsamında incelenmiştir. Adalete ilişkin davranışsal ölçüm, haksızlıktan kaçınma davranışı olmuştur. Temel araştırma sorusu ise şudur: "aile içi ilişki motivasyonları çocukların haksızlıktan kaçınma davranışını etkiliyor mu?". Bu soru kapsamında 136 anne, 34 baba, 25 öğretmen ve 146 çocuktan veri toplanmıştır. Veri toplama sürecinde ebeveynlerden birinin Bireysel İlişki Motivasyonları Anketi'ni aile içi ilişkilerini düşünerek doldurmaları istenmiştir. Bunun yanında ebeveynlere demografik bilgi formu da ulaştırılmıştır. Çocuklar ile Seçeneğe Zorlama Oyunu 8 tekrarlı olarak şekilde oynanmıştır. Oyun avantajlı/dezavantajlı haksızlık, düşük/yüksek haksızlık ve bedelli/bedelsiz haksızlık koşullarını içermektedir. Bu koşullar çalışmada biçimlendirici değişken olarak test edilmiştir. Çocuklar ile ayrıca, Çocuklar İçin Sosyal İstenirlik Ölçeği doldurulmuştur. Çocukların sosyal İstenirlik seviyeleri, kardeşinin olup olmaması ve geniş aile/çekirdek aile olarak yaşamaları çalışmanın kontrol değişkenlerini oluşturmaktadır. Katılımcılar için içleme kriterleri, okul öncesi eğitime devam ediyor olmaları, anne ve babanın birlikte yaşıyor olmaları ve Ankara Gelişim Tarama Envanterinden kronolojik yaşlarına uygun sonuçlar almış olmalarıdır. AGTE, öğretmenler tarafından doldurulmuştur. R Studio ile Lineer Karma Model (LMM) analizi ile gerçekleştirilen analizler sonucunda, çocukların aile içi eşitlik motivasyonları haksızlıktan kaçınma davranışları ile pozitif yönde anlamlı; aile içi hiyerarşi motivasyonları haksızlıktan kaçınma davranışları ile negatif yönde anlamlı ilişkili bulunmuştur. Birlik ve orantısallık motivasyonları ilişkili görülmemiştir. Ayrıca çocukların en çok avantajlı haksızlık durumundan, en az ise dezavantajlı haksızlık durumundan kaçındıkları bulgulanmıştır. Elde edilen bulgular, yaş, empati gibi bireysel farklılıklarla olan ilişkileri kapsamında ele alınmış ve farklı kuramlar çerçevesinde tartışılmıştır.