Kahkahadan aynaya bakmak: Ermeni harfli Türkçe Ayine-i Letayif ve mizahi açıdan değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FEYZA KIRKOĞLU
Danışman: ZEHRA HAMARAT YARDIMCI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmada Diran Papazyan'ın Ayine-i Letayif adlı eseri; mizahın toplumsal işlevi, halk bilimi unsurları, toplumsal cinsiyet ve stereotipler ekseninde incelenmiştir. 1897 yılında Hayeli gazetesinin mizah eki olarak yayımlanan daha sonra iki cilt hâlinde derlenen bu fıkra ve eğlence kitabı, çağının sosyal dinamiklerini, Ermeni harfli Türkçe mizahın özelliklerini ve güldürü aracılığıyla kurulan diyalogları tahlil etmek açısından verimli bir kaynaktır. Diran Papazyan hakkında eldeki bilgiler oldukça sınırlıdır. Yaşamının bir bölümünü İstanbul'da bir bölümünü de Varna'da geçirmiştir. İstanbul'da gazetecilik ve matbaa işleriyle ilgilenmiş, Varna'da ağırlıklı olarak yazı işlerine yönelmiştir. Yayınları daha çok mizah üzerinedir. Eserlerinde mizahı okuyucularla diyalog kurmak için bir araç olarak kullanmış, kaleme aldığı tiyatro eserleri, dönemin sahnelerinde kendine yer bulmuştur. Bu bilgiler ışığında yaşadığı dönemin basın ve edebiyat hayatında mizahı görünür kılan bir figür olduğu tespit edilmiştir. Bu tezde, dönemin sosyal ilişkileri, güldürünün kuruluş biçimleri ve "kimin, neye ve kiminle güldüğü" soruları temel alınmıştır. Gülme, ortaklaşa gerçekleşen bir kolektif eylem olarak kabul edilmiş; bu doğrultuda Ermeni harfli Türkçe mizahın komediyi/güldürüyü nasıl kurduğu ve kültürel kalıpların nasıl işlendiği analiz edilmiştir. Çalışmada Diran Papazyan'ın yaşamı ve kaleme aldığı eserler ele alınmış; Ayine-i Letayif ise hem Ermeni harfli Türkçe basın ve mizah tarihi bağlamında değerlendirilmiş hem de içerdiği belirli halk bilim unsurları bağlamında incelenmiştir. Eserdeki anlatılar toplumsal cinsiyet ve stereotip bağlamında çözümlenmiştir. Çalışmanın amacı, üzerine henüz yeterli araştırma yapılmamış olan Ermeni harfli Türkçe mizah alanına katkı sunmak, eserin mizah tarihi açısından edebî değerini ortaya koymaktır. Sonuç olarak, Ayine-i Letayif'te ortak gülme unsurunun baskın olduğu, döneminin toplumsal kodlarını anlatılar üzerinden aktif bir şekilde yansıtıp gerekli gördüğü yerlerde eleştirel bir konum üstlendiği tespit edilmiştir.