İki Dillilerde Sahte Anıların İncelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Hilal KOTAN
Danışman: Simge Şişman Bal
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın temel amacı, Türkçe-İngilizce iki dillilerde sahte anı süreçlerini incelemektedir. Bu doğrultuda çalışmada, olay sonrası yanlış bilgilendirme yöntemini içeren bir deneysel görev kullanılmıştır. Çalışmaya ana dili Türkçe olan ve ikinci dil olarak İngilizce öğrenen 18-28 yaş aralığında (Ort.= 23.21 ± 2.18) Türkçe-İngilizce iki dilli sağlıklı ve gönüllü toplam 34 kişi (21 K, 13 E) katılmıştır. Çalışmada yer alan tüm katılımcılara kapsamlı bir klinik ve kişilik, dil yeterliliği ve bilişsel değerlendirme yapılmıştır. Olay sonrası yanlış bilgilendirme etkisi için kullanılan deneysel görevde ise katılımcılara bir bilgisayar ekranında bir video izletilmiştir. Video sunumundan sonra, katılımcılardan videoda gösterilen olay hakkında yanlış bilgilerin bulunduğu bir hikaye okumaları istenmiştir. Ardından katılımcılara, izledikleri videoya dair bir tanıma testi verilmiştir. Çalışmanın takip aşamasında ise bir hafta sonra katılımcılara tanıma testi tekrar verilmiştir. Tanıma testinde yer alan soruları katılımcıların izledikleri videoya göre yanıtlamaları istenmiştir. Tanıma testinde, katılımcıların olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan (olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorular) ve olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılmayan, yalnızca videoda gördükleri olay hakkında nötr bilgiler sunulan (olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol soruları) sorulara ilişkin verdikleri yanıtlar incelenmiştir. Çalışmanın gruplar arası değişimlenen bağımsız değişkenleri, hikaye dili (Türkçe/İngilizce) ve tanıma testinin dili (Türkçe/İngilizce) iken; tanıma testi soru türü (Olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorular/Olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol soruları) bağımsız değişkeni ise grup içi değişimlenmiştir. Bu çerçevede, bu çalışmada 2x2x2 son faktörde tekrar ölçümlü karma deneysel desen kullanılmıştır. İlk tanıma testinde verilen doğru yanıtlara ilişkin yapılan analizler, hikaye dili temel etkisinin marjinal bir anlamlılık (p = .055) seviyesinde olduğunu ve tanıma testi soru türü temel etkisinin anlamlı (p = .000) olduğunu göstermiştir. Tanıma testi dili ve tanıma testi soru türünden bağımsız olarak hikayeyi İngilizce okuyan katılımcıların, Türkçe okuyan katılımcılara kıyasla tanıma testinde daha az doğru yanıtlar verdiği saptanmıştır. Katılımcıların, olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorularda, olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol sorularına kıyasla tanıma testinde daha az doğru yanıt verdiği görülmüştür. Hikaye dili ve tanıma testinin dili bağımsız değişkenlerinin etkileşim etkisi kısmen anlamlı bulunmuş ve dil değişimi yapmayan katılımcılar değerlendirildiğinde, hikayeyi ve tanıma testini ana dilinde tamamlayan katılımcıların (Türkçe-Türkçe koşulu), ikinci dillerinde tamamlayan katılımcılara göre (İngilizce-İngilizce koşulu) olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorularda anlamlı olarak daha iyi bellek performansı gösterdiği bulunmuştur. İlk tanıma testinde belirtilen eminlik derecelendirmelerine ilişkin yapılan analizler, tanıma testi soru türünün temel etkisinin anlamlı olduğunu (p = .000) göstermiştir. Katılımcılar, olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorularda, olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol sorularına kıyasla tanıma testinde verdikleri yanıtlardan daha emin olduklarını belirtmişlerdir. İkinci tanıma testinde verilen doğru yanıtlara ilişkin yapılan analizler, tanıma testi soru türünün temel etkisinin anlamlı olduğunu (p = .014) göstermiştir. Katılımcıların, olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorularda, olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol sorularına kıyasla ikinci tanıma testinde daha az doğru yanıt verdiği görülmüştür. Hikaye dili ve tanıma testi soru türü değişkenlerinin etkileşim etkisinin kısmen anlamlı olduğu görülmüştür. Hikayeyi Türkçe okuyan katılımcıların olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol soruları ile olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorulara verdikleri doğru yanıtlarda farklılaşma görülmezken; hikayeyi İngilizce okuyan katılımcıların olay sonrası yanlış bilgilendirme kontrol sorularına kıyasla olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorulara daha az doğru yanıt verdikleri görülmüştür. İkinci tanıma testinde belirtilen eminlik derecelendirmelerine ilişkin yapılan analizler, tanıma testi soru türünün temel etkisinin anlamlı olduğunu (p = .022) göstermiştir. Hikaye dili ve tanıma testinin dili bağımsız değişkenlerinin etkileşim etkisi, olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorular açısından anlamlıdır. İngilizce-Türkçe koşulunda yer alan katılımcıların, olay sonrası yanlış bilgilendirme sorularında belirttikleri eminlik derecelendirmelerinin Türkçe-Türkçe koşulunda yer alan katılımcılara göre anlamlı olarak daha yüksek olduğu görülmüştür. Dil değişimi yapan katılımcıların (Türkçe-İngilizce ve İngilizce-Türkçe koşulları) eminlik derecelendirmelerinin, dil değişimi yapmayan katılımcılara (Türkçe-Türkçe ve İngilizce-İngilizce koşulları) kıyasla olay sonrası yanlış bilgilendirme yapılan sorularda anlamlı olarak daha yüksek olduğu görülmüştür. Hikaye dili ve tanıma testi soru türü bağımsız değişkenlerinin etkileşim etkisi ile tanıma testi dili ve tanıma testi soru türü bağımsız değişkenlerinin etkileşim etkisi kısmen anlamlı bulunmuştur. Elde edilen sonuçlar, olay sonrası yanlış bilgilendirme etkisinin, kodlama ve geri getirme aşamalarının sunulduğu dilden (Türkçe-İngilizce) bağımsız bir şekilde ortaya çıkabildiğini göstermektedir. Başka bir deyişle, bu sonuçlar, sahte anıların dilden bağımsız olarak meydana gelebileceğini göstermektedir. Yanı sıra, katılımcıların olay sonrası yanlış bilgilendirmeyi ikinci dillerinde aldıklarında, bu bilgilerden etkilenerek daha fazla sahte anı üretebileceklerine işaret etmektedir.