Osmanlı İlimler Tasnifi Literatüründe Felsefi İlimler Algısı
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2018
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Adem YİĞİT
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Mustakim ARICI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tezde Osmanlı ilimler tasnifi literatürü esas alınarak Osmanlı ulemâsının felsefî ilimler algısı ortaya konmuştur. Konusunun ve literatürün genişliği sebebiyle tezimiz, önde geldiği tespit edilen meseleler çerçevesinde literatürün bütününü temsil etme kabiliyeti yüksek yedi eser ve müellifi üzerinden devletin kuruluşundan başlayarak bu alandaki klasik eserlerin yazıldığı XVIII. y.y. ile sınırlandırılmıştır. Süreç içerisinde "mebâdi-i aşere" şeklinde kendine özgü bir terminolojisi de oluşan ve genel olarak felsefî/aklî ve şer'î/naklî olarak iki alana ayrılan Osmanlı ilimler tasnifi literatürünün en önde gelen müelliflerinden Taşköprizâde bütüncül perspektifiyle "varlık mertebeleri", "yöntem" ve "kaynak" kriterlerini tasnifinde birleştirmiştir. Bu literatür içinde daha çok karşılaşılan üç mesele ise "âlemin kıdemi", "haşrin cismânîliği" ve "kelâmın konusu"dur. Bu meseleler etrafında Osmanlı ulemâsının yaptığı tartışmalar, Gazzâlî ve Fahreddin Râzî'nin etkileriyle İbn Sînâ felsefesinin teorik kısmı altında yer alan fizik ve metafiziğin mantıkla beraber kelâm ilmine tabi kılınması ve süreç içerisinde konusu "malûm" yapılmak suretiyle kelâmın, "en yüce ilim" olarak, kendisine ihtiyaç duyulması uygun görülmeyen metafiziğin yerini aldığının iddia edilmesiyle sonuçlanmıştır. Matematik ilimler ile fiziğin alt dalı olan tıp, ulemâ katında "Kur'an'ın tefekkür emrine uygun şekilde Allah'ın mükemmel yaratması, kudreti ve sıfatlarını göstermeleri", literatürün bütününde hâkim olan "fıkhî bakış açısıyla", "insan hayatının bekâsı, toplum ve devlet için zorunlu görülmeleri" şeklinde üç temel sebeple imtiyazlı ilimler olarak kabul görmüştür. Marifeti elde etme yolları tartışmalarıyla başta ahlâk olmak üzere pratik felsefî ilimler de literatür içinde sürekli çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: İlimler tasnifi, Osmanlı düşüncesi, felsefe, Gazzâlî, mebâdi-i aşere