İstanbul'da Birinci Ulusal Mimarlık döneminde inşa edilen sivil yapılar
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: KIVANÇ KOÇAK
Danışman: AHMET VEFA ÇOBANOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:XIX. yüzyılın ikinci yarısında Türk milliyetçiliği düşüncesinin yükselmesine ve mimarların Avrupa sanatı kaynaklı mimari üsluplara tepki olarak Anadolu Selçuklu, Erken Osmanlı ile Klasik Osmanlı dini mimarisinden alınan biçimler dönem yapılarında uygulanarak milli bir mimari oluşturulmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nun son yılları ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında dönem mimarisinde etkili olmuş olan Birinci Ulusal Mimarlık akımında genellikle sivil yapılar inşa edilmiştir. Ulusal Mimarlık anlayışı otel, han, çeşme, iskele, istasyon, karakol, hükümet konağı, konut, okul, belediye, hal, mezbaha vb. birçok yapı türünde görülmektedir. Ulusal Mimarlık düşüncesi bir dönem üslubu olarak benimsenmiştir. Bu çalışmada, Birinci Ulusal Mimarlık üslubunun İstanbul'da bulunan örneklerinin özgün özelliklerini incelemek ve yeni bilgiler ortaya koymak amaçlanmaktadır. Literatürde daha az yer almış olan farklı türde sivil yapılar detaylı olarak incelenmiştir. Katalog tekniğiyle bani, mimar, mimari özellikler, süsleme özellikleri, inşa tekniği ve günümüzdeki durumu başlıklarıyla farklı açılardan detaylı olarak ele alınmıştır. Değerlendirme bölümünde ise diğer Birinci Ulusal Mimarlık Dönem, yapılarıyla karşılaştırmalar yapılmış ve dönem mimarisi içinde değerlendirip yeri ve önemi ortaya koyulmuştur. Buna ek olarak değerlendirme bölümünde, İstanbul'da bulunan Birinci Ulusal Mimarisi örneklerinin, ulusal mimarlık anlayışına katkıları ve önemi üzerinde de durulmuştur. İncelenen yapılar hakkında bilgi toplama amacıyla saha araştırmaları yapılmıştır. Çalışmayla ilgili olarak sanat tarihi ve mimarlık tarihiyle ilgili yayınlarda araştırmalar yapılmıştır. Buna ek olarak genel İstanbul tarihi kitapları, İstanbul'un ilçeleri hakkında kitaplar, İstanbul ansiklopedileri ve İstanbul'daki yapı türleriyle literatürde kapsamlı bir araştırma yapılmıştır. Eski İstanbul haritaları, eski fotoğraflar ve arşiv belgelerinden de çalışmada ele alınan yapılar hakkında bilgi edinilmiştir. İlçe belediyelerinin kent rehberlerinden de ele alınan örneklerin kuşbakışı görünümleri alınarak yapı kataloglarına eklenmiştir. Ayrıca koruma kurulları ve belediyelerin arşivlerinde de yapı dosyalarında incelemeler yapılmıştır. Çalışma kapsamında incelenen örnekler yerinde incelenerek fotoğraflanmış ve bir bölümünün çizimleri yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Ulusal Mimarlık, Sivil Yapılar, Sivri Kemer, Basık Kemer, Çini süsleme