EGZOTİK ÇEKİRDEKLERDE UYARILMIŞ SEVİYE ÖMÜRLERİ VE NÜKLEER MOMENTLER
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Fen Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Aslı Kuşoğlu
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): İsmail Melih BOSTAN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Nükleer yapı çalışmaları için vazgeçilmez kuramsal bir çerçeve olan ve diğer nükleer modellerin karşılaştırılması açısından standart oluşturan nükleer kabuk modeli, sihirli sayılar olarak adlandırılan sayılarda nükleonlara sahip kapalı kabukların varlığını öngörmektedir. Nükleer yapı çalışmalarında anahtar öneme sahip olan soru, nükleer kararlılık eğrisi uzağında bu sihirli sayıların varlığının geçerli olup olmadığıdır. Kapalı kabuklara yakın çekirdekler, kabuk model kuramı uygulamaları için önemli bir test alanıdır ve bu nedenle oldukça fazla sayıda kuramsal ve deneysel çalışmaya öncülük etmiştir. Statik nükleer momentler hakkında bilgi edinmek, nükleer seviyelerin tek parçacık ve kolektif yapılarının açıklıkla anlaşılması bakımından büyük öneme sahiptir. Nükleer kuadrupol moment, deformasyonla doğrudan ilintili iken, manyetik moment, valans nükleonların tek parçacık yapısına duyarlıdır. Bu momentler, nükleer modellerin geçerliliğini test etmek açısından mükemmel bir araç görevi sağlarlar. Radyoaktif huzme elde edilebilen hızlandırıcıların gelişimi, günümüzde kararlılık eğrisinin uzağında yer alan egzotik çekirdeklerin spin ve nükleer momentlerinin incelenmesine olanak sağlar. Ancak, radyoaktif huzme olarak elde edilebilen egzotik çekirdeklerin uyarılmış durum spin ve momentlerinin ölçümü güvenilir yöntemlerin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu tür yöntemlerin başarılı gelişmeleri, yeni nükleer yapı olgularının ortaya çıkarılması bakımından olanaklar yaratacaktır. Bu tezde anlatılan çalışma iki deneyden oluşmaktadır. Gerçekleştirilen ilk ve tezin ana kısmı olan deneysel çalışma Fransa ALTO'da (Accélérateur Linéaire auprs du Tandem d' Orsay) gerçekleştirildi. Bu deneyde piko saniye mertebesinde kısa yarı ömürlü seviyenin g faktör bilgisinin yüksek duyarlılıkta elde edilmesi amaçlandı. Kısa yarı ömürlü (piko saniye) seviyelerin g faktör bilgisinin yüksek duyarlılıkla elde edilmesi kararlı çekirdekler için dahi oldukça zor bir çalışmadır. Stuchbery, Mantica ve Wilson radyoaktif huzmelerin kullanımı için Zaman Diferansiyelli Vakumda Geri Tepme (Time-Differential Recoil-In-Vacuum - TDRIV) yönteminde değişiklik önermişlerdir. Bu yeni TDRIV yöntemi, proton-nötron sayıları eşit (N = Z) olan eşlenik çekirdek 24Mg'un (uyarılma enerjisi Eex = 1368.675(6) keV, ortalama ömrü τ = 1.97(5) ps) ilk uyarılmış seviyesinin g faktör ölçümü için ilk kez uygulandı. Seviyenin ömrü piko-saniye mertebesinde olduğundan, seviye g faktörü, çekirdeğin oldukça yüksek manyetik alan (kT) etkisi altında spin presesyon hareketi yapması ile ölçülebilir. Bu tür yüksek manyetik alanlar çekirdekte sadece aşırı ince yapı etkileşmesi sonucu üretilebilir. Yüksek duyarlıklı g faktör değeri, g = 0.538±0.013, ağırlıklı olarak hidrojen benzeri iyonlar kullanılarak elde edildi. Elde edilen deneysel değer yakın zamanda geliştirilen kabuk model hesaplamaları ile son derece uyumludur ve 0.5 değerinden 3 standart sapma göstermektedir. Bu ölçüm, sd-kabuğunda, 2+ seviyesinin, yakın zamanda geliştirilen kabuk model öngörüleri ile karşılaştırılabilecek duyarlılık ve kesinlikte elde edilebilen bir g faktör ölçümüdür. Bu yeni yöntemin manyetik moment ölçümündeki başarısı, radyoaktif huzme olarak elde edilebilen egzotik çekirdeklerin uyarılmış seviye manyetik momentlerinin ölçülebilmesi için oldukça geniş bir uygulama alanı açmaktadır. İkinci deney RIKEN, Japonya'da gerçekleştirildi. İzomer seviyelerin manyetik momentlerinin ölçülmesi için en etkili yöntemlerden biri, Zaman Bağımlı Pertürbe olmuş Açısal Dağılım (Time Dependent Perturbed Angular Distribution - TDPAD) yöntemidir. Göreli olarak uzun yarı ömürlü izomer seviyeler, nükleer yapıları açısından, manyetik momentlerinin belirlenebildiği daha derin bilgi edinilmesine olanak sağlarlar. Bu deneyde, nötron zengin 69Cu izotopunun, (Eex = 2551.4(5), T1/2 = 351(14) ns) 13/2+ isomer seviyesinin daha duyarlı g faktör ve kuadrupol moment ölçümleri, TDPAD yöntemi ile gerçekleştirildi. Nükleer manyetik moment ölçümleri için ana gereksinimlerden biri, uyarılmış seviyenin spin-yönelimli olarak elde edilmesidir. Deney sonucunda, çok parçacık konfigürasyonlu seviyenin, tek nükleon ayrılması ile spin doğrultma elde edildi. İlgilenilen seviyenin g faktör değeri g(13/2+) = +0.248(9), bir önceki deneyle uyumlu olarak elde edildi. 69mCu çekirdeğinin g faktör ölçüm verisinden, tepkime sonucu % - 3.3(9) spin doğrultması elde edildi. Önceki deneye oranla, iyileştirilmiş deney koşullarının sağlanması, 69mCu izomer seviyesi için daha yüksek spin yöneliminin elde edilmesine olanak vermiştir. Nötron zengin 69Cu çekirdeğinin 13/2+ izomer seviyesinin bu deneyde gerçekleştirilen g faktör ölçümlerinin, bu izomer seviyenin büyük ölçekli kabuk model hesaplamalarının öngördüğü konfigürasyona kıyasla, saf tek parçacık yapısının gözden geçirilmesi beklenmektedir. 69Cu izotopunun 13/2+ izomer seviyesinin spektroskopik kuadrupol momenti |Qs | = 0.231(6) b olarak elde edildi.