Futbol taraftarlığının değişen 
sosyo-ekonomik biçimi üzerine 
nitel bir inceleme


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: HÜSAMEDDİN MEHMET TÜZÜN

Danışman: Seda Güven

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Tarih boyunca spor, basit ifadeyle ile bireysel ya da toplu oyunlar, toplum yaşamının vazgeçilmez bir unsuru olmuştur. Bu nedenle bu oyunların bazıları unutulsa da pek çoğu günümüze kadar gelmiştir. Özellikle ayakla oynanan futbol benzeri oyunlar günümüz modern futbolunun temelini oluşturmuştur. Ancak şunu belirtmek gerekir ki futbolun basit ya da iptidai denilebilecek ayak oyunlarından çıkarak günümüzdeki ifadesiyle modern futbol halini alması uzun bir süreç dahilinde gerçekleşmiştir. Bu süreç içerisinde spor teşkilatlanarak kurallara bağlanma, küreselleşme, endüstrileşme, metalaşma aşamalarından geçmiştir. Bu bağlamda sözü edilen süreçlere bağlı olarak spor ve özelinde futbol geçmişte toplumsal normlardan beslenerek, toplumda savaşa hazırlık, güç gösterisi, eğlence ve dini ritüel gibi işlevler üstlenmişken, modern dönemde serbest piyasa mekanizmalarına göre işleyen bir meta haline gelmiştir. Futbolun 20. yüzyılın ilk yarısında alt sınıflar ve marjinal topluluklarca da benimsenen bir popüler kültür öğesi haline gelmesiyle bu dönüşümün toplumsal izdüşümleri bize toplumsal değişim ve tabakalaşma açısından önemli bir çalışma alanı açmaktadır. Sporun alt tabakalara inmesinin üretim biçimlerindeki küresel dönüşüm ile ilişkili olması işçi sınıfının boş zaman aktivitesi olarak spora yönelmesini mümkün kılmış, işçi sınıfının sistemdeki üretimdeki pozisyonuna tüketimi eklemesiyle sporu işçi sınıfının erişebileceği bir forma dönüştürmüştür. Üst sınıfların alt sınıflardan yaşayış biçimi ve zevkler yönünden ayrılma isteğinin, birtakım sporların iktisadi kaynak gerektirmesiyle birleşmesi spor içerisinde tabakalaşmanın devamlılığını mümkün kılmıştır. Sporun geçirdiği aşağı sınıfsal hareketlilik 20. yüzyılın son yarısında dönüşmeye başlamış ve bu çalışmanın saha araştırması bölümünde futbol özelinde bir mutenalaşmanın varlığı dikkat çekmiştir. Serbest piyasa ihtiyaçlarına göre şekillenen futbol, metalaşma serüveninin bu basamağında üst sınıf isteklerine yönelik steril müsabaka izleme alanları sunan, sosyalleşme ve ağ kurma işlevleri üstlenen ve kimlik metaları üreten yeni bir yüz kazanmıştır. Türkiye'nin 1980 sonrası küresel pazara eklemlenmesiyle yaşanan değişimler spora da sirayet etmiş ve ilişkili olarak futbolda ilk özel televizyon yayınlarının başlaması, lisanslı ürünlerin piyasaya çıkması, kulüplerin borsaya açılması gibi gelişmelerle meta haline gelmiş ve küresel piyasa ile yakın şekilde ilişkilenmiştir. Takımını tribünlerden destekleyen muteber taraftar yerini müşteri taraftar modeline bırakmıştır. Yeni statların ve Passolig uygulamasının statları konfor mekanlarına dönüştürmesi ve yüksek bilet fiyatlarının statta maç takibini belli sınıflarla sınırlaması statlardaki izleyici profilinin üst sınıflara doğru kaymasına sebebiyet vermiştir. Derin bir tahlil için bu çalışma mevcut dönüşümleri futbolun Türkiye'deki başat temsilcileri olan Beşiktaş, Fenerbahçe ve Galatasaray taraftarlarıyla yürütülen saha çalışmaları yoluyla çözümlemeye gayret etmiştir.