Ritim ve Anlama İrtibatı: İdioritmik Çeviri Modeli
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Dilbilimi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Volkan YONARKOL
Danışman: Erman Gören
Özet:Bu çalışma, dilbilim ve çeviribilim alanyazını için "Ritmin Sessizliği" adını verdiğimiz olguyu sorunsallaştırmaktadır. Sorunun felsefi kökeninin, ritmi (rhythmos) bütüncül oluş formu (hylomorphism) olarak gören Aristotelesçi paradigmadan ziyade, onu anlamdan ayrılabilir ikincil bir metrik unsur olarak kodlayan Platoncu-Augustinusçu mirasta yattığı savunulmaktadır. Hakim dilbilimsel ve işlevselci kuramlar ritmin kurucu rolünü ihmal ederken, fenomenolojik yaklaşımlar ise ritmi ferdi fail (özne) ile bütünleştiren süreç odaklı bir metodolojiden yoksun kalmıştır. Bu boşluğa yanıt olarak bu tez, Aristotelesçi poetika ile modern çeviri yaklaşımlarını sentezleyen kendi İdioritmik Çeviri Modelini önermektedir. Felsefi-hermeneutik metodolojiyle ve Ferit Edgü'nün "Ses" / "Voice" vaka analiziyle test edilen model, çeviri eylemini beş kavramla analiz eder: Telos (içkin ritmik amaç), pathos (bedenleşmiş ritmik deneyim), idioritim (çevirmenin ferdi ritmik fail yapısı), anagnōrisis (ritmik kavrayış) ve metaxy (ritmik etkileşim alanı). Çalışmanın en çarpıcı bulgusu, çeviri eyleminin rasyonel bir "seçim" değil, metnin ritmik Telos'u ile çevirmenin idioritmi arasındaki ferdi nedenselliğin dayattığı "kaçınılmaz bir idioritmik yanıt" olduğudur. İki farklı çevirmenin aynı telos'a farklı "kaçınılmaz" yanıtlar verebilmesi bu ferdi nedensellik ilkesini doğrulamaktadır. Tez, "anlama, ritmik bir irtibattır" nihai sonucuna varır. Anlama, zihinsel kod çözme eyleminden ziyade, anlayan ferdin idioritmi ile metnin telos/rhythmos'u (bütüncül oluş formu) arasında gerçekleşen "ritmik bir senkronizasyon" eylemidir. Bu çalışma, anlam/biçim ikiliğine ritim eksenli bir yanıt sunarak, anlama ve çeviri eylemini bedensel, deneyimsel ve ontolojik bir karşılaşma olarak yeniden tanımlamaktadır.