Latin Amerika Siyasetini Okumada Farklı Çözümleme Yöntemleri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, Siyaset Bilimi Ve Uluslararası İlişkiler Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NİLAY ÖKTEN KEMALOĞLU

Danışman: Süleyman Güder

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, Brezilya'nın siyasal değişim dinamiklerini çözümlemek amacıyla, siyasal değişimi okuma yöntemlerine alternatif bir yaklaşım geliştirmeyi hedeflemektedir. Mevcut literatürde siyasal değişim çoğunlukla Batılı paradigma çerçevesinde ele alınmakta; devlet, kurumlar ve modernleşme süreçleri, toplumsal ve tarihsel bağlamdan kopuk olarak yorumlanmaktadır. Bu çalışma ise Brezilya örneği üzerinden, siyasal değişimi yalnızca kurumsal bir evrim ya da ekonomik bir döngü olarak değil, devlet-toplum ilişkilerinin tarihsel, kültürel ve yapısal etkileşimleriyle şekillenen çok katmanlı bir süreç olarak ele almaktadır. Tez, bu doğrultuda Batılı ve Eleştirel yaklaşımları karşılaştırmalı biçimde incelemekte; kurumsalcı, dikotomik, sosyolojik-ampirik, tarihsel süreklilik ve iktisadi yaklaşımlar gibi modernizasyonu merkezine alan Batılı perspektiflerin yanı sıra, Şarkiyatçı, postkolonyal, eleştirel iktisadi ve Kurtuluş Teolojisi gibi modernizasyona tepkisel Eleştirel yaklaşımları kapsamlı biçimde değerlendirmektedir. Analizlerde, bu yaklaşımların Brezilya'nın farklı dönemlerini —Eski Cumhuriyet, Vargas dönemi, Demokratik Dönem, Askerî Diktatörlük ve Yeniden Demokratikleşme— nasıl açıkladıkları sistematik biçimde incelenmiştir. Çalışmanın özgün katkısı, siyasal değişimi açıklamak için geliştirilen Bütünleşik Döngüsel Gerilim Modeli (Bütünleşik Döngüsel Gerilim Modeli - BDGM) modelidir. Bu model, Brezilya'nın tarihsel siyasal gelişiminde yapısal süreklilik ile döngüsel kırılmalar arasındaki etkileşimi bütüncül biçimde açıklamayı amaçlamaktadır. BDGM, dışsal ekonomik döngüler (emtia fiyatları, sermaye akışları, küresel krizler) ile içsel toplumsal hareketler (protesto dalgaları, kurumsal krizler, direniş biçimleri) arasındaki karşılıklı ilişkiyi temel alır. Böylece siyasal değişimi doğrusal bir ilerleme süreci olarak değil, tekrar eden gerilim ve uyarlama döngüleri üzerinden okur. Yöntemsel olarak çalışma, tarihsel analiz ile kavramsal yeniden inşayı birleştiren nitel bir yaklaşıma dayanmaktadır. Arşiv belgeleri, dönemsel veriler, literatür taraması ve karşılaştırmalı kuramsal değerlendirmeler birlikte kullanılmıştır. Bu çerçevede Brezilya'nın siyasal dönüşümünde devlet-toplum etkileşimi, kurumsal kapasiteler ve dışsal bağımlılık ilişkileri çok boyutlu biçimde incelenmiştir. Sonuç olarak tez, Brezilya'daki siyasal değişimin yalnızca içsel dinamiklerle değil, küresel sistemle kurduğu döngüsel bağlar aracılığıyla açıklanabileceğini ortaya koymaktadır. Tekil bir yaklaşımın bu karmaşık süreci anlamlandırmakta yetersiz kaldığı, buna karşın Bütünleşik Döngüsel Gerilim Modeli modelinin tarihsel süreklilik ile döngüsel gerilimleri birlikte ele alarak hem Latin Amerika hem de Küresel Güney siyasetini açıklamada bütüncül bir çerçeve sunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Brezilya, siyasal değişim, devlet-toplum ilişkisi, BDGM, bağımlılık kuramı, postkolonyalizm, döngüsel gerilim.