Divan edebiyatında kalenderîlik ve kalenderîler (15.-16. yüzyıllar)


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SİBEL ÜSTÜNYER

Danışman: Mücahit Kaçar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Marjinalitesiyle öne çıkmış bir tasavvuf ekolü olarak kabul edilen Kalenderîliğin hem düşünce hem de eylem boyutuyla kurumları dışlayıcı ve toplumsal kabulleri reddedici bir tavır içinde olması belirgin karakteridir. Ahlakî normlara ve dinî değerlere karşı umursamaz bir tutum sergileyen Kalenderîlerin kimliği, ana akımın perspektifinden heterodoks olarak tanımlanmıştır. Bu çalışmada 15. ve 16. yüzyıllara ait divanlarda antinomian/kural karşıtı derviş gruplarına işaret eden kavramlar üzerinden tarama yapılmış; elde edilen malzeme tahlil edilmiştir. Analiz etme aşamasında tarihî kaynakların tanıklığından yararlanılmıştır. Ortaya çıkan sonuçlar tablo içerisinde verilerek toplu şekilde değerlendirilmiştir. Kalenderîlerle ilgili unsurların benzetme yönü bakımından şiir geleneğinde nasıl ele alındığı problemi, hazırlanan tablonun yorumlanması ile çözüme kavuşturulmuştur. Böylelikle şiir geleneği içerisinde "Kalenderîliğin ve Kalenderîlerin" ne türden bir varlık alanı edindiği, kendisine etki eden ve kendisinin tesir ettiği dinamiklerin neler olduğu Osmanlı şairlerinin imgeleminden yansıdığı biçimiyle ortaya konulmuştur. Çalışmadan elde edilen sonuçlar sayesinde protest derviş dindarlığını anlamlandırma çabasına şiir geleneği penceresinden ışık tutulmuştur.