Evrimsel ahlaki temellerin bireysel ve kültürel değişkenler aracılığıyla işbirliği davranışına etkisi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: YAĞMUR GÖZDE YERLİKAYA

Danışman: SEVİM CESUR

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İnsan ahlakının evrimsel temellerini incelemeyi amaçlayan bu araştırmada, ahlakı insanın evrimsel tarihinden getirdiği belirli temeller üzerine sosyal olarak inşa edilen bir fenomen olarak kabul eden Ahlaki Temeller Kuramı ve İşbirliği Olarak Ahlak Kuramı çerçeve olarak alınmıştır. Bu iki kuramın öne sürdüğü boyutların yine insanın evrimsel tarihinde hayatta kalmasını desteklemiş olan işbirliği davranışıyla ilişkileri incelenmiş, bunu yaparken de özgecilik, empati, karanlık üçlü, bireyci ve toplulukçu kültürel özelliklerin söz konusu ilişkilere katkıları araştırılmıştır. Birinci çalışmada (N = 171), evrimsel ahlaki temellerin işbirliğindeki yordayıcı etkisini incelemek ve bu etki üzerinde özgecilik, empati ve karanlık üçlünün aracılıklarını araştırmak amaçlanmıştır. Öte yandan deneysel olarak desenlenen çalışmada, bir ön hazırlık aşaması ile katılımcıların bireysel ve toplulukçu kültürel özelliklerinin aktive edilmesi ile kültürel değişkenlerin moderatör etkisi incelenmek istenmiştir. İkinci çalışmanın pilot uygulaması olarak nitelendirilebilecek bu ilk çalışmada, araştırmada kullanılan ölçeklerin işlerliğinin değerlendirilmesiyle birlikte yordanan değişken olan işbirliği için bir ölçek uyarlaması da gerçekleştirilmiştir. Bulgularda kuramların genel olarak işbirliğini yordadığı; boyutlardan bazılarının özgecilik üzerinden işbirliğini arttırırken karanlık üçlü üzerinden azalttığı görülmüştür. Daha kapsamlı olarak yürütülen ikinci çalışmada (N = 868) işbirliği hem tutumlar hem de yanıltma tekniği ile davranışlar üzerinden ölçülmüştür. Davranış-tutum modellerinin analiz sonuçlarında ve işbirliği ölçümleri arasında önemli bir farklılaşma olmaması sebebiyle, genel bir işbirliği konsepti üzerinde kuram boyutlarının yordayıcı etkileri ile ilişkiye katılan aracı etkiler incelenmiştir. Bu çalışmada bireyci ve toplulukçu kültürel özellikler de aracı değişken olarak modele dâhil edilmiştir. Sonuçlara göre, İşbirliği Olarak Ahlak toplam etkisinde işbirliğini Ahlaki Temellerden daha yüksek düzeyde açıklamıştır. Boyutların tekil etkilerinde, bakım/zarar, adalet/hilekârlık, sadakat/ihanet, grup ve mülkiyet işbirliği ile doğrudan olumlu ilişkiler sergilemiştir. Özgecilik, empati ve toplulukçuluğun işbirliğini arttırıcı; karanlık üçlü ve bireyciliğin ise düşürücü bir rol üstlendiği aracı etkilerde ise, boyutların işbirliğine giden yolunda olumlu ve olumsuz bulgular ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak evrimsel kodlar üzerine inşa edilen ahlak, sosyal ve kültürel etkiden bağımsız değildir. Dolayısıyla kuramların boyutları bağlama göre de değerlendirildiğinde anlam kazanmaktadır.