II. Abdülhamid Döneminde Neşriyatın Denetim ve Kontrolü: Encümen-i Teftiş ve Muayene

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Burcu BURNAZ KABAKCI

Danışman: Neriman Ersoy Hacısalihoğlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİNDE NEŞRİYATIN DENETİM VE KONTROLÜ: "ENCÜMEN-İ TEFTİŞ VE MUAYENE" Yayın faaliyetleri, tüm modernleşme süreçlerinde olduğu gibi muhafazakârlıkla karakterize edilen Osmanlı modernleşmesinde de oldukça önemli bir işlev görmüştür. Matbuat ve neşriyat, modernleşmenin bir yandan taşıyıcılığını yapmış, diğer yandan ise bilhassa Osmanlı Devleti özelinde siyasal iktidar ile toplumsal ve uluslararası aktörler arasındaki mücadelenin başat alanlarından biri olmuştur. Bu nedenle, 19. yüzyıl boyunca giderek canlanan ve çeşitlenen yayın faaliyetleri, Osmanlı modernleşmesinin özgün koşullarına bağlı olarak devlet eliyle bir dizi müdahaleye maruz kalmıştır. Böylece, söz konusu faaliyetler merkezî devlet iktidarının tesis ettiği bürokratik bir süzgeçten geçirilmiş ve tedricen kurumsallaşan bir denetime tabi tutulmuştur. Osmanlı Devleti siyasi, toplumsal, ahlaki ve dinî birtakım gerekçeler öne sürerek İmparatorluk dâhilinde olduğu gibi haricinde de pek çok yayına müdahale girişiminde bulunmuştur. Bu müdahalelerin icrası için Maarif Nezareti bünyesinde oluşturulan Encümen-i Teftiş ve Muayene, matbuat ve neşriyatın denetim ve kontrolünün sistemleştirilmesine matuf bürokratik bir aygıt olarak teşekkül etmiştir. Bu çalışmada, II. Abdülhamid dönemi ve sonrasında genellikle sansür faaliyeti öne çıkarılarak tahkir ve tezyif edilen Teftiş ve Muayene Heyeti; matbuat ve neşriyat hayatını düzenlemek üzere yerine getirdiği denetim, tashih, ruhsat itası ve himaye vazifeleri ihmal edilmeden, Osmanlı muhafazakâr modernleşme tecrübesi bağlamında ele alınmaktadır.