Ahlaki temel ihlallerini gerekçelendirmede çevreci kimlikle kurulan özdeşim, ahlaki önem ve değerlerin rolü
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FURKAN ERDOĞDU
Danışman: SEVİM CESUR, LATİF KARAGÖZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın temel amacı, bireylerin çevreye yönelik tutum ve davranışlarının altında yatan değer temelli, ahlaki ve kimlik dinamiklerinin çok katmanlı bir biçimde anlaşılmasıdır. Bu kapsamda araştırma, açıklayıcı sıralı karma desen temelinde iki aşamalı olarak tasarlanmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında (Çalışma I), bireylerin değer yönelimleri ile ahlaki ve çevre ihlallerine yönelik kayıtsızlık arasındaki ilişkilerde ahlaki önemin aracı rolü ve çevreci kimlik özdeşiminin düzenleyici etkisi niceliksel yöntemlerle test edilmiş; ikinci aşamasında (Çalışma II) ise bu ilişkilerin arka planındaki anlam örüntüleri çevreci bireylerin deneyimleri üzerinden niteliksel araştırma perspektifinde derinlemesine incelenmiştir. Çalışma I'de 18-71 yaş aralığında (Ort. = 25.94 ± 10.19) toplam 624 katılımcı (466 kadın, 158 erkek) yer almıştır. Katılımcılar, Çok Bileşenli Grup Özdeşim Ölçeği'nden aldıkları puanlara göre çevreci (n = 272) ve çevreci olmayan (n = 352) olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Tüm katılımcılara Portre Değerler Anketi 57, Ahlaki Genişleme Ölçeği, Ahlaki Temellerin İhlalinde Yapılan Meşrulaştırma Ölçeği ve bu ölçeğin çevre ihlalleri için uyarlanmış versiyonu uygulanmıştır. Araştırmanın bağımsız değişkenleri yeniliğe açıklık ve öz-aşkınlık değer yönelimleri; aracı değişkeni ahlaki önem; bağımlı değişkenleri dört ahlaki temelde (adalet, bakım, sadakat, kutsallık) ahlaki kayıtsızlık ve çevre ihlaline kayıtsızlık düzeyleri; düzenleyici değişkeni ise çevreci kimlikle özdeşim düzeyidir. Veriler SmartPLS 4 programı kullanılarak kısmi en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi ile analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, çevreci kimlik özdeşiminin değer yönelimleri ile ahlaki kayıtsızlık arasındaki ilişkide önemli bir düzenleyici rol oynadığını ortaya koymuştur. Çevreci grupta yeniliğe açıklık değerinin ahlaki önem aracılığıyla kayıtsızlığı azalttığı, çevreci olmayan grupta ise öz-aşkınlık değerinin doğrudan etkili olduğu bulunmuştur. Ahlaki önemin aracı rolü yalnızca çevreci kimlikle özdeşim kuran bireylerde anlamlı düzeyde işlev göstermektedir. Çalışma II'de ise çevreci kimlikle özdeşim kuran 7 katılımcı ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların yaşları 30 ile 62 arasında değişmektedir. Görüşme verileri tümevarımsal tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiş ve yedi ana tema belirlenmiştir. Bulgular, çevreci kimliğin normatif, ideolojik ve politik boyutlarla iç içe geçmiş çok katmanlı bir yapı olduğunu göstermiştir. Katılımcıların çevre ihlallerine yönelik tepkilerinde sıfır tolerans yaklaşımı benimserken, kendi ihlallerini gerekçelendirmede ahlaki kayıtsızlık mekanizmalarını kullandıkları görülmüştür. Çevreci kimlik, katılımcıların ahlaki çemberlerini genişleterek insan dışı varlıklara atfettikleri ahlaki önemi artırmıştır. Katılımcıların çevrecilik pratiklerinin kapitalist üretim eleştirisi, eko-sosyal adalet vurgusu ve kuşaklar arası bilinç aktarımı gibi politik boyutlarla şekillendiği saptanmıştır. Her iki çalışmanın bulguları birlikte değerlendirildiğinde, çevreci kimliğin yalnızca bireysel değer yönelimleriyle değil, aynı zamanda sosyal normlar, utanç ve dışlanma korkusu gibi toplumsal kontrol mekanizmalarıyla da biçimlendiği görülmüştür. Araştırma, yeniliğe açıklık değerinin çevreci kimlik bağlamında ahlaki önem aracılığıyla çevre dostu davranışları yordadığını ortaya koyarak, değer-davranış ilişkilerine dair mevcut kuramsal çerçevelere yeni bir perspektif kazandırmıştır. Sonuç olarak bu araştırma, çevre ve ahlak psikolojisi ve politik psikoloji alanyazınlarında değerler, kimlik ve ahlaki süreçlerin bütüncül etkileşimini anlamaya kavramsal ve ampirik düzeyde katkı sunmaktadır.