Çağdaş din felsefesinde zamansal teleolojik delil

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ADEM İRMAK

Danışman: Recep Alpyağıl

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, Tanrı'nın varlığı lehine delillerin teizmin doğrulanmasındaki işlevi, Richard Swinburne'ün (d. 1934- ) teleolojik delili özelinde tartışılmaktadır. Swinburne, teleolojik delilin çağdaş bir formu olan zamansal teleolojik delili, bilimsel gelişmeler ışığında tümevarıma dayalı, olasılıklı, evrendeki düzeni bütüncül bir bakışla açıklayan bir delil olarak inşa etmektedir. O, ileri sürdüğü bu delilin bir açıklama hipotezi olan felsefî teizme bir katkı yaptığı iddiasındadır. Tezimiz, açıklama hipotezi olarak felsefî teizmin tutarlılığının ve doğruluğunun yalnızca teizm lehine ortaya konan delillerden kaynaklanmadığını, başka bazı gerekçelerin de bunun için gerekli olduğu fikrini savunmaktadır. Bu amaçla girişte, teleolojik delili anlamayı kolaylaştıracak kavramsal çerçeve ortaya konulmuş ve ilgili literatüre dair bir değerlendirme yapılmıştır. İlk bölümde, delilin tarihsel gelişimini takip etmek açısından ehemmiyetli olan Paley ve Tennant'ın klasik teleolojik delilleri ele alındı. Bunun yanı sıra teleolojik delile günümüzde halen yöneltilen Hume, Kant ve Darwin'in klasikleşen itirazlarına da yer verildi. İkinci bölümde, tüm bu itirazlara rağmen, delilin; çağdaş ve sağlam bir versiyonunu inşa ettiği iddiasında olan Swinburne'ün teleolojik delili nasıl inşa ettiği sorusuna cevap arandı. Üçüncü bölümde ise Swinburne'ün delilinin sonuç önermesi ve felsefî teizminin temel iddiası olan "evrendeki düzen, ancak bir Tanrı varsa açıklanabilir" şeklindeki görüşüne yönelik teizm dışında alternatif bir açıklamanın bulunma ihtimali değerlendirildi. Bu bölümde, Swinburne'ün önerdiği kişisel açıklamaya dayanan felsefî teizmin doğrulanması için gerekli olan kıstasların ve delillerin işlevine dair değerlendirmeler yapıldı. Son olarak Swinburne'ün ortaya koyduğu açıklama hipotezi olan felsefî teizmin çağdaş din felsefesindeki konumu, ona yöneltilen itirazlar göz önünde bulundurularak anlaşılmaya çalışıldı. Sonuç olarak bu çalışma ile Swinburne'ün inşa ettiği felsefî teizm hipotezinin, evrendeki pek çok olayı ve olguyu açıklamada kullanılan hipotezler içinde güçlü bir alternatif izah olduğu görülmüştür. Ayrıca teizmin tutarlılığını göstermede ve Tanrı'nın varlığına inancı doğrulamada delillerin, özellikle de teleolojik delilin, katkısının bulunduğu, ancak teizmin iddiasını temellendirmek için bu mantıksal delillerden daha fazlasına ihtiyaç olduğu da anlaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Swinburne, Tanrı'nın varlığı, delil, Teleolojik delil, Açıklama hipotezleri, Felsefî teizm.