Kullanıcı Verisi ve İçeriği Üzerinden Gerçekleşen Dijital Emek Sömürüsü: Facebook'un Eleştirel Ekonomi Politiği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İletişim Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MALİK ASLANYÜREK
Danışman: Seçkin Özmen
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Meta Platforms (Facebook), en büyük sosyal medya şirketidir. Şirketin gelir modeli mikro hedeflemeye dayanan reklamcılıktır. Bu gelir modelinde kullanıcıların sosyal platformlarda bıraktığı beğeni ve veriler, meta olarak reklamverenlere satılmaktadır. Sosyal platformlarda kullanıcıların tüm zaman ve dikkatlerini platforma vermesi beklenmektedir. Kullanıcı sayısı ne kadar artar, platformda ne kadar zaman harcanırsa o kadar fazla kullanıcı dikkati ve verisi hasat edilebilmektedir. Platformların sermaye birikimi gerçekleştirebilmesinin önkoşulu budur. Kullanıcılar, bu platformların onlara sağladığı göreli kazanımlardan vazgeçmemek adına çoğunlukla verilerinin toplanıp reklamverenlere satılmasına razı olmaktadırlar. Aynı zamanda kullanıcılar, içeriğin hem üreticisi hem tüketicisidir. Bu döngüde kullanıcıların hatırı sayılır bir emek-zamanı harcadığı bilinmektedir. Platformda harcadıkları emek-zamanı ve satılan verileri karşılığında kullanıcılara hiç ödeme yapılmaz. Bu durum dijital emek sömürüsü olarak adlandırılmaktadır. Sosyal medya teoride bedavadır; fakat pratikte ödenen bedel kullanıcının sömürülmesidir. Bu tez çalışmasında literatürdeki konuya ilişkin teorik ve pratik eksikliğin giderilmesi amaçlanmıştır. Bu bağlamda, sosyal medyada karşılığı ödenmemiş kullanıcı emeği ve verisiyle karakterize olan dijital emek sömürüsü bir olgu olarak sunulmuştur. Tezin kuramsal kısmında dijital emek sömürüsü eleştirel ekonomi politik yaklaşım kullanılarak, Facebook'un sermaye birikim modeli üzerinden incelenmiştir. Pratiğe ilişkin boşluğu gidermek amacıyla kotalandırılmış tesadüfi örneklem sitemiyle seçilen Türkiye'deki sosyal medya kullanıcılarının dijital emek sömürüsü karşısındaki tutum ve farkındalıklarını tespit etmek amacıyla da anket tekniğiyle bir alan araştırması gerçekleştirilmiştir. Alan araştırmasında, kullanıcıların yabancılaşması nedeniyle dijital emek sömürüsüyle ilgili farkındalıklarının yüksek olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca, sömürüye en çok maruz kalan Z kuşağı mensubu kullanıcıların yüksek oranda yabancılaşma nedeniyle sömürülmeye razı oldukları ve platform kullanımından vazgeçmedikleri ortaya çıkmıştır.