Sosyal Medya Kullanıcılarının Algoritmik Okuryazarlık Düzeyleri: Haber Tüketimi Örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İletişim Fakültesi, Gazetecilik Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Mesut Yılmaz
Danışman: Güven Necati Büyükbaykal
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sosyal medya kullanıcılarının algoritmik okuryazarlık düzeylerinin araştırıldığı bu çalışmada karma yöntem kullanılmıştır. İlk olarak nicel araştırma yöntemlerinden tarama araştırması yöntemi ile veri toplanarak yurt dışında geliştirilen bir ölçek Türkçe'ye uyarlanmıştır. Daha sonra nitel araştırma kısmında ise sosyal medya ve yapay zekâ alanındaki uzmanlara yarı-yapılandırılmış görüşme formu uygulanmıştır. Çalışmada Algoritmik Medya İçeriği Farkındalık Ölçeği, Türkçe'ye uyarlanarak, geçerlilik ve güvenirlik analizleri yapılmıştır. Medya platformu ve içeriğine göre her algoritmik medya platformunda kullanılabilecek ölçek, bu çalışmada Instagram ve Twitter(X) platformları ile doğrulanmıştır. Sosyal medya kullanıcılarından veri toplanarak Instagram platformu için 476, Twitter(X) platformu için 211 geçerli veri ile gerekli analizler yapılmıştır. Instagram katılımcılarının verileri tesadüfi olarak bölünerek Açımlayıcı Faktör Analizi ve Doğrulayıcı Faktör Analizi, Twitter(X) katılımcılarının verileri ile sadece Doğrulayıcı Faktör Analizleri gerçekleştirilerek ölçeğin İçerik Filtreleme, Otomatik Karar Verme, İnsan-Algoritma Etkileşimi ve Etik Düşünceler faktörlerinde yakınsama, ayırt edici ve nomolojik geçerliliğe ilişkin analizler yapıyı doğrulamıştır. Ölçeğin faktörlerine ait güvenirlik katsayıları da her iki platformda doğrulanmıştır (α >0,70). Yapısal eşitlik modellemesi türlerinden Çoklu Grup Doğrulayıcı Faktör Analizi ile ölçeğin Instagram örneğinde cinsiyet, yaş ve eğitim durumu üzerinden ölçek değişmezliği incelenerek, cinsiyet grubunda katı, yaş grubunda güçlü ve eğitim grubunda zayıf değişmezlik bulgularına ulaşılmıştır. Çalışmanın sonuçlarına göre katılımcıların algoritmik okuryazarlık düzeylerinin orta düzey olduğu, cinsiyete ve sosyal medya kullanım süresine göre bu durumun değişmediği, ancak eğitim ve yaşa göre değiştiği sonucuna ulaşılmıştır. Orijinal çalışmadaki sosyal medya platformları ile karşılaştırıldığında bu sonuç ile orijinal ölçekteki sonuçlar örtüşmektedir. Çalışmanın nitel kısmında uzmanlardan alınan görüşlere göre uzmanların ortak fikri, algoritmik okuryazarlığa sahip olunmasının sosyal medya platformlarında güvenli bir şekilde gezinebilmesi için gerekli olduğudur.