Bir Mucit-Girişimci Olarak Thomas Alva Edison'ın Osmanlı Süreli ve Süresiz Yayınlarındaki Temsili

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, BİLİM TARİHİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MERT ARSLANER

Danışman: Meltem Kocaman

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İkinci Sanayi Devrimi (1870-1914) sürecinde bilim ve sanayinin birleşmesinden doğan koşullar içerisinde, teknolojik yenilik ile girişimciliği birleştiren tekil aktör olarak ortaya çıkan "mucit-girişimci" profilinin en somut örneklerinden biri Thomas Alva Edison'dır. Bu tez, 19. yüzyıl sonlarından Edison'ın öldüğü 1931 yılı sonuna kadar olan Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemi yayınlarındaki Edison imgesini, Hakkı Tarık Us, Seyfettin Özege, Milli Kütüphane dijital arşivleri ile birlikte, Wikilala dijital arşivi, Muteferriqa dijital arşivi ile transkripsiyon aracı ve Transkribus transkripsiyon aracından yararlanılarak gazete, dergi, risale ve ders kitapları gibi birincil kaynakları kronolojik ve tematik bir analize tabi tutmuştur. Araştırma sonucunda, Edison imgesinin sabit bir portre olmadığı; dönemin sosyo-politik ve ideolojik koşullarına göre yeniden şekillenen işlevsel bir anlatı olduğu tespit edilmiştir. Bu temsilin, 1900 dolaylarında bir "ibret" figüründen, 1910 dolaylarında Osmanlı aydınının bir toplumsal eleştiri aracına, Cumhuriyet'in ilk yıllarında ise milli kalkınma ideali için bir rol modele dönüştüğü görülmüştür. Çalışmada, popüler anlatılarda "yalnız dâhi mucit" miti sürdürülürken, rasyonel analizlerde başarısının sırrını organize ve kolektif çalışmada gören bir "mucit-girişimci" portresinin de çizildiği ve bu çok katmanlı imgenin, Osmanlı-Türk modernleşmesinin temel meselelerinin tartışılmasında bir sembol olarak araçsallaştırıldığı sonucuna varılmıştır.