Abhidharmakośabhāṣya-ṭīkā Tattvārtha'da söz yapımı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EMEL TOPÇU
Danışman: Murat Elmalı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Söz yapımı dilbiliminin morfoloji alanına girer. Sözcüklerin oluşma biçimlerini inceler. Dil araştırmalarında, özellikle dilbilim yöntemlerine dayalı olarak söz yapımı çalışmalarının yapılmasıyla dilbilim alanına sonsuz veri sunulmaktadır. Türkçenin geçmişten günümüze tüm devirlerindeki eserler üzerine yapılacak söz yapımı çalışmalarıyla Türkçenin söz yaratmadaki kabiliyeti ortaya çıkarılabilmektedir. Türkçenin en eski ve en önemli dil devirlerinden biri Eski Uygurcadır. Bu dil devrinde birçok alanda eser yazılmıştır. Özellikle Budizm inancı alanındaki yazılı eserlerin çokluğu, Eski Uygurların bu alana verdiği önemi göstermektedir. Eski Uygurca ile yazılmış dinî içerikteki eserlerin başında abhidharmalar gelmektedir. Abhidharmalar Budizm'in metafizik yönünün ortaya koyulduğu, dinin yorumlandığı, yorumlar üzerinden çıkarımların yapıldığı, farklı Budist ekollerindeki görüşlerin ve tarzların açıklandığı öğretici türdeki eserlerdir. Bunlar arasında da Abhidharmakośabhāṣya-ṭīkā Tattvārthā'nın varlığı dikkat çekicidir. Çünkü söz konusu eser felsefi, soyut bir içeriğe sahiptir. Aynı zamanda Çinceden çeviri yoluyla eski Türkçeye kazandırılmıştır. Eski Uygurcanın önemli bir çeviri eseri olan Abhidharmakośabhāṣya-ṭīkā Tattvārthā'daki sözlerin her birinin incelenmesi önemlidir. Bu sayede Eski Uygurcanın dolayısıyla Türkçenin söz yaratma gücü ortaya koyulabilmekte, felsefi düşünüşün Türkçe sözcüklerle ifade edildiği görülebilmektedir. Bu tezde Eski Uygurcanın söz yapım biçimlerini ortaya çıkarmak amaçlanmaktadır. Bu amaçla dönemin en önemli eserlerinden biri olan Abhidharmakośabhāṣya-ṭīkā Tattvārthā incelenmiştir. Eser içindeki her söz, söz yapım yollarına göre sınıflandırılmıştır. Türetme söz yapımı altında ad yapan morfemler ile eylem yapan morfemler gösterilmiştir. Ayrıca kalıplaşma, birleşme, ikileme başlıkları da yapım yolu olarak incelenmiştir. Bunun yanında bu metinlerde yer alan alıntılar ve terimler de söz yapımı çerçevesinde incelenmiştir. Madde başı her söz için Eski Uygurca metin içinden örnek cümle alınmıştır. Bu cümleler Türkiye Türkçesine çevrilmiştir. Söz yapım bahsine girmeyen kökler ile türemesi belirlenemeyen sözcükler teze eklenmiştir. Madde Başı Söz Listesi bölümünde de çalışma içindeki tüm sözcükler ilgili başlık altında alfabetik sıralanmıştır. Sonuç bölümünde ise elde edilen veriler ışığında söz yapımı başlıkları ile bunlara ait madde başı söz sayısı verilmiştir.