İleriye Dönük Aralık Zamanlamanın ACT-R ile Bilişsel Modellenmesi Üzerine Bir İnceleme


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Behiye Şahin

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Sevtap Cinan

Eş Danışman: Neslihan Şengör

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İleriye dönük aralık zamanlamada dikkat, önemli bir bilişsel süreçtir. Dikkatin zaman algısındaki etkisini açıklamaya çalışan Dikkat Kapısı Modeline göre zamansal farkındalığı içeren durumlarda dikkatimizi zamana daha çok yöneltir ve zamanı olduğundan daha uzun algılarız. Diğer yandan karmaşık ve görece daha zor görevlerde dikkatimizi zamana daha az yöneltir ve zaman aralığını olduğundan daha kısa algılarız. Çalışmada Dikkat Kapısı Modelinin bu öngörüsü test edilmiştir. Bilişsel mimariler, zaman algısı gibi bilişsel işlevlerin altında yatan süreçleri açıklamaya yardımcı olan araçlardır. En yaygın kullanılan psikolojik yönelimli bilişsel mimarilerden biri olan ACT-R da bu çalışmada ileriye dönük zaman algısını anlamak için kullanılmıştır. Ek olarak katılımcı performansları ile karşılaştırılarak ACT-R'ın ileriye dönük aralık zamanlama performansı değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı görev zorluğunun aralık zamanlama performansı üzerindeki etkisini test etmektir. Bunun için çift-görevli zamanlama görevi kullanılmış ve katılımcılardan aralık zamanlama görevi ile eş zamanlı olarak zamanla ilgili olmayan kolay ve zor görevleri yapmaları istenmiştir. Ek olarak bu çalışmada, katılımcıların ve modelin zaman tahmini performansının giderek iyileşmesine karşılık gelen bir öğrenme etkisi beklenmiştir. İki beklenti de hem katılımcı performansı hem de model performansı açısından değerlendirilmiş ve katılımcılar ile modelin performansları arasındaki uyum test edilmiştir. Yürütülen analizler sonucunda, katılımcılarda zaman aralığı öğrenme etkisi görülmemiştir. Katılımcı verilerine bakıldığında görev zorluğunun zaman tahmini üzerinde bir etkisi olduğu bulunamamıştır. Model verileri için yürütülen analiz sonuçlarına bakıldığında ise modelde zaman aralığı öğrenme etkisi gözlenmiş ve görev zorluğunun zaman tahmininde değişikliğe neden olduğu gösterilmiştir. Model ve katılımcı verilerinin uyumu iyi çıkmamıştır. Mevcut çalışma, bir bilişsel mimaride oluşturulmuş modeller kullanarak zaman algısının anlaşılmasına katkı sağlama girişimini göstermektedir.