Farsça emsâl sözlüklerindeki çok anlamlı kelimeler ve Muhammed Necîb'in Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb'i (Metin-inceleme)


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ZEYNEP KAYAPINAR

Danışman: Mücahit Kaçar

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Eski Türk edebiyatı sahasında üretilmiş edebî metinlerde yer alan deyimlerin, atasözlerinin, kalıp ifadelerin; kinayeli, istiareli, mecazlı söylemlerin anlaşılmasına katkı sağlayacak şerh ve tercüme eserlerinin yanı sıra çeşitli ihtisas sözlükleri de hazırlanmıştır. Emsâl sözlükleri de klasik Türk şiiri metinlerinin tam ve doğru bir şekilde anlaşılmasına katkı sağlayan önemli kaynaklar olarak görülmüş, üzerlerine çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Farsça Emsâl Sözlüklerindeki Çok Anlamlı Kelimeler ve Muhammed Necîb'in Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb'i (İnceleme-Metin) adlı bu çalışmada, Muhammed Necîb'in hayatı ve eserlerinden bahsedilerek Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb ve diğer emsâl sözlüklerinin, dîvân şiirinin anlaşılmasına katkısı üzerinde durulmuştur. Bu çalışma, üç bölüm hâlinde hazırlanmıştır. Birinci bölümde Farsça emsâl sözlükleri hakkında bilgi verilmiş, Muhammed Necîb'in hayatı ve eserlerinden bahsedilmiş ve Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb üzerine detaylı bir inceleme yapılarak Necîb'in sözlükçülüğü, şevahit gösterimi ve maddeleri ele alış tarzı metinden alınan bölümlerle örneklendirilmiştir. İkinci bölümde; Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb ve diğer emsâl sözlüklerinden seçilen ve klasik Türk şiirinde kullanılan Farsça kökenli kelime, ibare ve deyimlerin farklı anlamlarının yer aldığı bir sözlük hazırlanmıştır. Daha sonra, bu sözlüklerden seçilen 28 madde üzerine klasik Türk şirinden alınan örnek beyitlerle uygulamalı şerh çalışması yapılmış, bu tür eserlerin dîvân şiirini anlamaya sağladığı katkılar gösterilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde ise Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb, Latin alfabesine aktarılmış ve metin kısmında gösterilen Farsça manzumelerin tercümesi yapılarak araştırmacıların dikkatine sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Klasik Türk şiiri, emsâl sözlükleri, Lügat-i Tedkîkât-i Fürsiyye-yi Necîb, Muhammed Necîb, şerh.