19. Yüzyıl Rus Edebiyatında Kafkasya İmgesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Murat Topçu
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Türkan OLCAY
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:18. yüzyıl sonlarına kadar Rus toplumu için gizemli bir yer olarak kalan Kafkasya'ya ilgi, Gürcistan'ın 19. yüzyıl başında Rusya İmparatorluğu'na katılmasıyla artmaya başlamıştır. 1822 yılında A.S. Puşkin'in Kafkas Tutsağı poemasının yayımlanmasıyla da Kafkasya Rus edebiyatında başlıca temalardan biri haline gelmiş ve Rusçada "edebi Kafkasya" (literaturnıy Kavkaz) kavramı ortaya çıkmıştır.Türkiye'de Rus edebiyatı alanında yapılan çalışmalarda Kafkasya konusu az sayıda araştırmayla sınırlı kalmış ve genellikle belli bir yazarın eserleri çerçevesinde ele alınmıştır. Tüm klasik Rus edebiyatını kapsayan bir araştırma ise yayımlanmamıştır. Bu tez çalışmasında, Rus edebiyatının altın çağı olarak kabul edilen 19. yüzyılda Kafkasya ve Kafkas halkları imgesinin oluşum süreci ve özellikleri incelenmektedir. Yine çalışmada edebiyat eserlerindeki imge yanında, bu imgeyi ya da "öteki" kavramını yaratan düşünce biçimini incelemek de amaçlanmıştır. Rusya'da I. Petro'nun reformlarıyla başlayan Batılılaşma süreci sonucunda, Rus düşüncesi ve edebiyatı Batı Avrupa'dan büyük ölçüde etkilenmiştir. Bundan yola çıkarak önce Avrupa düşüncesinde ve edebiyatında Doğu imgesinin oluşumu ve geçirdiği evreler ele alınmıştır. Edebiyatın toplumsal düşünceyle yakın ilişkisinden hareketle, Rus düşüncesinde genel olarak Doğu imgesinin, özel olarak da Kafkasya imgesinin oluşumu, başlıca kaynaklar olarak belirlediğimiz bilimsel araştırmalar, yayımlanmış anılar ve toplumsal içerikli yazılar temelinde incelenmiştir. Tezimizin asıl konusu olan edebiyat metinlerinde Kafkasya imgesi ise, A.A. Bestujev-Marlinski, A.S. Puşkin, M.Y. Lermontov ve L.N. Tolstoy başta olmak üzere 19. yüzyıl Rus kalem ustalarının Kafkasya konulu eserlerinden hareketle ele alınmıştır. Bir yazarın veya şairin Kafkasya'da bulunduğu dönemde yazdığı bütün eserleri "Kafkas eserleri" başlığı altında toplayan Rus edebiyat geleneğine bağlı kalmadan, sadece süjenin Kafkasya veya Kafkasyalılarla ilgili olduğu eserler esas alınmıştır. Çalışmanın kronolojik çerçevesi esas olarak 19. yüzyıldır. Bu yüzyılın düşünsel hazırlığı bağlamında kuramsal çerçeve, daha erken dönemleri de kapsayacak biçimde geniş tutulmuştur. Rus edebiyatında Kafkasya imgesinin incelenmesinde ise kronolojik çerçeve, Kafkasya temasının edebiyat eserlerinde ilk kez görüldüğü 18. yüzyıl sonundan L.N. Tolstoy'un "Hacı Murat" romanının yayımlandığı 1912 yılına kadardır.Rus edebiyatında Doğu veya Kafkasya imgesinin Edward Said'in oryantalizm anlayışıyla ele alınıp alınamayacağı tartışma konusudur. Bununla birlikte Doğu imgesi konusunda yapılan çalışmalarda Said'in düşüncelerini göz ardı etmek mümkün değildir. Bu bağlamda, tez çalışmamızda 19. yüzyılın ilk yarısında Rus yazar ve şairlerin ilerlemecilik ve Doğu despotizmi gibi Batı oryantalizminin felsefi temelini oluşturan düşüncelerden ne denli etkilendikleri de araştırılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çerkes, Dağlı, Doğu, imge, Kafkasya, Kafkasyalı, oryantalizm, Rus edebiyatı