Romatoid Artrit ve Ankilozan Spondilit Tanısı Almış Bireylerde Hastalık Algısı, İlaca Uyum Davranışı ve Sağlık Sonuçları Arasındaki İlişkiler: Öz Düzenleyici Model Açısından Bir İnceleme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Esin TEMELOĞLU ŞEN
Danışman: Hanife Özlem Sertel Berk
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Romatoid Artrit (RA) ve Ankilozan Spondilit (AS) hastaları için kritik bir sağlık davranışı olan ilaç uyumuna etki eden psikososyal bileşenlerin değerlendirilmesi oldukça önemlidir. Bu amaçla ortaya atılan Öz Düzenleyici Modelde (ÖDM) hastalık algısı ve ilaç uyumu arasındaki ilişkide ilaca ilişkin inançların aracılık rolü incelenmektedir. Bu çalışmada da öncelikle ilaç uyumunda ÖDM'nin RA ve AS hastalarına uygunluğunun test edilmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın bir diğer amacı kapsamında ise, birinci amacı ele almak için belirlenen ÖDM'ye hastanın sağlık sisteminden beklentisinin ürünü olan hasta memnuniyetinin etkisi değerlendirilmiştir. Ayrıca, çalışmada belirlenen sağlık davranışı olan ilaç uyumunun yordadığı değişken olarak psikolojik durum da oluşturulan modele eklenmiştir. Bu bağlamda ilaç uyumunda ÖDM'nin yordayıcı ve yordanan değişkenleri de ele alınmak suretiyle bu çalışmada öne sürülen Genişletilmiş Öz Düzenleyici Modelin (GÖDM) belirlenen örneklem üzerinde ne denli açıklayıcı gücü olduğu sınanmıştır. Çalışmaya RA ve AS tedavisi gören ve 18-65 yaş aralığında, araştırmanın içleme ve dışlama kriterlerine uyan 112 RA ve 110 AS hastası katılım göstermiştir. Çalışmaya katılan hastaların hastalık algısını değerlendirmek için Kısa Hastalık Algısı Ölçeğini (KHAÖ), ilaca dair düşüncelerinin değerlendirilmesi amacıyla İlaçlar Hakkında İnançlar Anketini (İHİA), ilaç uyumunu değerlendirmek için İlaç Uyumunu Bildirim Ölçeğini (İUBÖ), hasta memnuniyetini değerlendirmek amacıyla Hasta Memnuniyeti Kısa Değerlendirme Formunu (HMKD), katılımcıların psikolojik durumlarını değerlendirmek amacıyla Hasta Sağlık Ölçeği-Somatik Anksiyete ve Depresyon Semptomları (HSÖ-SADS) ve yaş, eğitim, gelir düzeyi ve klinik özellikleri gibi bilgilere ulaşabilmek için ise Sosyodemografik ve Klinik Bilgi Formunu doldurmaları istenmiştir. Çalışmanın uygulama kısmına geçilmeden önce gerekli etik izinler alınmıştır. Öncelikle yapılan betimsel analizlerle katılımcıların sosyodemografik özelliklerinin literatürdeki diğer çalışmalarla benzerlik gösterdiği belirlenmiştir. Daha sonrasında çalışmanın amaçları bağlamında yapılan yapısal eşitlik modellemelerinde araştırmanın birinci amacının doğrulandığı ancak ikinci amacının kısmen doğrulandığı görülmüştür. İkinci amaç kapsamında ele alınan hasta memnuniyeti ve psikolojik durum ilişkisinin ilaç uyumunda ÖDM aracılığıyla değil doğrudan kurulduğu bulgulanmıştır. Çalışmada elde edilen bulgular alandaki diğer çalışmalarla karşılaştırılarak ele alınmıştır. Ayrıca, çalışmanın klinik sağlık psikoloji paradigması açısından önemine yer verilmiştir. Bunun yanında çalışmanın bulgularının RA ve AS hastalığının tedavisinde biyopsikososyal müdahaleler oluşturmaya rehber niteliğinde olduğu ve uygulamaya dönük öneriler barındırdığı görülmüştür. Anahtar Kelimeler: İlaç Uyumu, Hastalık Algısı, Hasta Memnuniyeti, İlaca İlişkin İnançlar, Psikolojk Durum, Romatoid Artrit ve Ankilozan Spondilit.