KÜRESEL SÜRDÜRÜLEBİLİR REKABETÇİLİK ENDEKSİ'NİN BAZI GRİ SİSTEM TEORİSİ TEMELLİ ÇOK KRİTERLİ KARAR VERME YÖNTEMLERİ İLE ANALİZİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, Ekonometri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Gülin Kalyoncu
Danışman: Seda Karakaş Geyik
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sürdürülebilirlik, günümüz dünyasında ekonomik, çevresel ve sosyal boyutların bir bütün olarak ele alındığı, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını gözeten bir kalkınma modelini ifade etmektedir. Bu kavram, doğal kaynakların etkin ve verimli kullanılarak çevrenin korunmasını ve toplumsal refahın artırılmasını amaçlamaktadır. Sürdürülebilirlik, yalnızca ekolojik dengenin korunmasıyla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda ekonomik büyüme ve toplumsal gelişim süreçlerini de kapsamaktadır. Ülkeler özellikle son yıllarda sürdürülebilirlik alanında çalışmalara ağırlık vermektedir. Sürdürülebilir rekabetçilik ise tam bu noktada ortaya çıkmıştır. Bu kavram, bir ülkenin veya şirketin, uzun vadede rekabet avantajını sürdürebilme yeteneğini ifade etmektedir. Sürdürülebilir rekabetçilik, geleneksel rekabetçilikten farklı olarak, yalnızca kısa vadeli kâr ve büyüme hedeflerine odaklanmamakta; bunun yerine, uzun vadeli başarı için yenilikçilik, kaynak verimliliği, sosyal adalet ve çevresel sürdürülebilirlik gibi unsurları da içeren bütünsel bir yaklaşımı benimsemektedir. Bu alanda ülkelerin performanslarının takip edilebilmesi amacıyla da Küresel Sürdürülebilir Rekabetçilik Endeksi (Global Sustainable Competitiveness Index, GSCI) kullanılmaktadır. Ancak söz konusu endeks yıllık olarak yayımlanmakta ve yayımlanan skorlar tek bir yıl için geçerli olmaktadır. Yıllar içerisinde ülkelerin performanslarının sürdürebilirliğinin incelenmesi söz konusu olduğunda ise karar problemi önemli ölçüde belirsizlik içermektedir. Belirsizliğin var olduğu durumlarda karar süreçleriyle başa çıkılması zordur ve bu durumlarda kullanılabilecek birkaç çözüm yolu mevcuttur. Bu çalışmada ise, Gri Sistem Teorisi'nin (GST) Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) süreçlerinde kullanımı ile belirsizlik içeren durumlarda sıralama problemlerinin ele alınmasına odaklanılmıştır. Buradaki belirsizlik durumu, yıllık olarak yayımlanan endeks skorlarının yıllar bazında birleştirildiğinde nasıl ifade edileceği konusundaki belirsizlikten kaynaklanmaktadır. Çalışmada kullanılan endeks olan GSCI, sürdürülebilirlik alanında yıllık olarak ülkelerin rekabetçilik skorlarının hesaplandığı ve beş boyutta (Doğal Sermaye, Kaynak Yönetimi, Entelektüel Sermaye, Sosyal Sermaye ve Yönetim boyutları) ele alınan bir endekstir. Bu çalışmada, ülkeler açısından önemli bir gösterge olan sürdürülebilir rekabetçilik kavramının incelenmesi amacıyla GSCI skorlarının 2015-2022 yılları arasındaki değişimi GST yardımı ile modellenmiş ve yıl bazlı skorlar gri sayılara dönüştürülmüştür. Sonrasında GST temelli ÇKKV yöntemleri ile ülkelerin performanslarının yeniden sıralanması amaçlanmıştır. Çalışmaya dahil edilen ülkeler OECD ülkeleri olarak sınırlandırılmıştır. Ülkelerin sıralamalarının yeniden hesaplanması için, literatürde yaygın kullanım alanı olan ÇKKV yöntemlerinin GST temelli versiyonlarından TOPSIS-G, ARAS-G ve WASPAS-G yöntemleri kullanılmıştır. Analiz sonuçları Microsoft Excel kullanılarak elde edilmiş ve sonuçların karşılaştırılması için korelasyon katsayıları kullanılarak hem yöntemler arası hem de yıl bazlı sıralamaların ele alındığı ilişkiler incelenmiştir. GSCI'ın 2015-2022 yılları arasında GST temelli ÇKKV yöntemleri ile analizi sonucunda elde edilen bulgular incelendiğinde, 2015-2022 yıllarını kapsayan dönem için elde edilen sıralamaların GSCI'ın yıllık sıralamalarına oldukça yakın olduğu gözlemlenmiştir. Yapılan analizlere göre, İskandinav ülkeleri, yüksek sıralamalarını korumaktadır. Her üç yönteme göre sıralamada ilk beşte yer alan ülkeler sırasıyla, İsveç, Finlandiya, İzlanda, Norveç ve Danimarka'dır. Avrupa ülkeleri ise, görece yüksek sıralamalarını korumaktadır. İsviçre 6. sırada yer alarak İskandinav ülkelerini takip etmekte ve diğer Orta Avrupa ülkeleri arasında öne çıkmaktadır. OECD ülkeleri içerisinde Avrupa ülkeleri dışında yer alan ülkeler (İsrail, Meksika, Şili) ise ilgili yöntemlerle elde edilen sıralamalarda alt sıralarda yer almaktadır. Türkiye'nin ise görece alt sıralarda yer almakta olduğu gözlemlenmektedir. Ancak bunun sebebi olarak bu analizin sürdürülebilir rekabetçilik alanında gelişmiş ülkeler olan OECD ülkelerinden oluşması verilebilmektedir. Dünya geneli için yapılan sıralamalar incelendiğinde Türkiye'nin yükseliş eğiliminde olduğu gözlemlenebilir. GSCI raporlarına göre Türkiye 2021 yılında 5 sıra ve 2022 yılında 20 sıra birden yükselerek dünya genelinde 59. sırada yer almaktadır. Bunun nedeni ise son yıllarda ülkemizde yenilenebilir enerji, atık yönetimi ve yeşil bina projeleri gibi sürdürülebilirlik alanında önemli projelerlerin hayata geçirilmesi olarak gösterilebilir. Elde edilen sonuçların tutarlılığının ortaya konulması amacı ile GST temelli ÇKKV yöntemlerinin hem kendi aralarında hem de GSCI'ın yayımlanan yıl bazlı sıralamaları ile korelasyonları incelenmiştir. Spearman Sıra Korelasyon Testi kullanılarak tüm yıllar ve yöntemler için katsayıların anlamlığı test edilmiş ve anlamlılık istatistiksel açıdan ortaya konulmuştur. Korelasyon katsayıları incelendiğinde ise yöntemler açısından, TOPSIS-G, ARAS-G ve WASPAS-G yöntemlerinin birbirleriyle yüksek korelasyona sahip olduğu, GSCI'ın yıllık yayımlanan sıralamaları açısından ise benzer şekilde yüksek korelasyonlar gözlemlenmiştir. 2015-2022 yıllarını temsil eden gri skor değerleri ile TOPSIS-G ARAS-G ve WASPAS-G yöntemleri ile yapılan analiz sonuçlarının yıllık olarak yayımlanan endekse ait sıralamaları temsil gücünün yüksek olduğu görülmektedir.