Muhammed b. Korkmaz'ın "Nesrü'l-Cümân min Fethi'r-Rahmân" adlı eserinin tahkiki incelenmesi (İbrahim Sûresinin başından Meryem Sûresinin sonuna kadar)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Arapça
Öğrenci: AHMAD AWAD
Danışman: ZİYAD RAVAŞDEH
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:MUHAMMED B. KORKMAZ'IN "NESRÜ'L-CÜMAN MIN FETHI'R-RAHMAN" ADLI ESERININ TAHKIKI VE TAHLILI (İBRAHİM SÛRESİNİN BAŞINDAN MERYEM SÛRESİNİN SONUNA KADAR) AHMAD AWAD Bu çalışma, yüzyıl Hicri döneminin önde gelen âlimlerinden, Memlükler döneminde Kahire'de yaşamış olan Çerkes asıllı Hanefî âlimi Muhammed b. Karkamâs el-Ektemerî'nin (ö. 882/1478) "Neşrü'l-Cümân min Fethi'r-Rahmân" adlı tefsir eserinin bir bölümünün ilmî tahkik ve incelemesini içermektedir. Karkamâs, şer'î ve lisanî ilimleri bir arada mezceden bir âlim olup, tıp ve astronomi gibi alanlara da vakıftı. Tefsir, belâgat ve hurûf ilmi gibi çeşitli sahalarda eserler kaleme almıştır. Bu çalışmanın konusu olan "Neşrü'l-Cümân", müellifin daha kapsamlı olan "Fethu'r-Rahmân fî Tefsîri'l-Kur'ân" adlı tefsirinin muhtasarı niteliğindedir. "Neşrü'l-Cümân" kısa ancak muhtevalı, ilmî derinliği olan ve edebî üslubu dikkat çeken bir eserdir. Tefsir; seci'li (ahenkli) cümlelerle kaleme alınmış, belâgat açısından zengin bir dil kullanılmıştır. Bu tez, eserin İbrahim Suresi'nden başlayarak Meryem Suresi'ne kadar olan kısmının ilmî tahkikine odaklanmaktadır. Müellif, tefsirinde sûreleri konu bütünlüğüne göre bölümlere ayırmış ve her bölüm için seci'li başlıklar koymuştur. Açıklamalarında özlü, belâgatli ifadeler tercih etmiş; tefsirine hem edebî hem de manevî yönü güçlü bir anlatım hâkimdir. Ahlâkî ve terbiyevî mesajlar ile ibadet ve takvaya teşvik edici unsurlar ön plandadır. Bu tez çalışmasında, eserin İstanbul'daki Beyazıt Devlet Kütüphanesi'nde 587/588 numarayla kayıtlı olan, müellif hattı ile yazılmış dört ciltlik tam nüshası esas alınmıştır. Bu nüsha, hattın netliği ve düzenliliği açısından tahkik için güvenilir bir kaynak olmuştur. Ayrıca, St. Petersburg Kütüphanesi'nde muhafaza edilen, yalnızca dördüncü cildi içeren eksik bir nüsha daha mevcuttur. Bu ikinci nüsha, eserin daha erken bir taslağı izlenimi vermektedir; zira bazı ibare ve sıralamalarda farklılıklar gözlemlenmiştir. "Neşrü'l-Cümân" adlı bu tefsir, esasen müellifin geniş kapsamlı çalışması olan "Fethu'r-Rahmân"a dayanmaktadır. Tez üç ana bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümde müellifin hayatı, ilmî şahsiyeti ve eserleri tanıtılmaktadır. İkinci bölümde tefsir eseri, nüshaların özellikleri ve müellifin tefsir yöntemi ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise, İbrahim Suresi'nden Meryem Suresi'ne kadar olan kısmın ilmî tahkiki yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tefsir, İşârî Tefsir, İbn Karkamâs, Neşrü'l-Cümân, Seci', İbrahim Suresi, Hicr Suresi, Nahl Suresi, İsrâ Suresi, Kehf Suresi, Meryem Suresi. Bu tez. yüzyıl hicri alimlerinden olan, Memlükler döneminde Kahire'de yaşamış Şafii ve Hanefi mezhebine mensup Çerkes kökenli alim Muhammed bin Karkamas el-Aktamîrî'nin "Neṯrü'l-Cümân min Fethi'r-Rahmân" adlı tefsirinin bir bölümünün (İbrahim Suresi'nden Meryem Suresi'ne kadar) bilimsel tahkik ve incelemesini sunmaktadır. Karkamas, dinî ve dilsel ilimlerde derin bilgiye sahip bir alim olup, tıp ve astronomi gibi alanlarla da ilgilenmiş; tefsir, belağat ve hurûf ilmi gibi çeşitli alanlarda eserler kaleme almıştır. "Neṯrü'l-Cümân", müellifin daha geniş kapsamlı eseri olan "Fethi'r-Rahmân fî Tefsîri'l-Kur'ân" adlı eserinin özetlenmiş bir versiyonudur. Bu özet tefsir kısa olmasına rağmen zengin ilmî içeriğe ve etkileyici, edebî bir üsluba sahiptir. Tefsirde secili (kafiyeli) anlatım ve belağat öne çıkar. Bu tez, İbrahim Suresi'nden Meryem Suresi'ne kadar olan kısmın tahkikine odaklanmakta ve yazarın tefsir metodolojisini gözler önüne sermektedir. Karkamas, Kur'an surelerini tematik bölümlere ayırmış, her bölüme kafiyeli başlıklar koymuş ve bu bölümleri kısa, öz ve secili ifadelerle açıklamıştır. Tefsir, edebî anlatımıyla birlikte ahlaki ve tasavvufi yönleri de içermekte; ibadet ve takvaya teşvik eden manevî mesajlarla zenginleşmiştir. Çalışmanın esas aldığı Yama nüsha, İstanbul Beyazıt Kütüphanesi'nde 587/588 numarada kayıtlıdır. Müellif hattıyla yazılmış olan bu dört ciltlik nüsha, açık ve düzenli olması nedeniyle tahkik için güvenilir bir kaynak olmuştur. Ayrıca, Petersburg Kütüphanesi'nde yalnızca dördüncü cildini içeren eksik bir başka nüsha daha bulunmaktadır. Bu ikinci nüshanın daha eski bir taslak olduğu düşünülmekte olup bazı farklılıklar içermektedir. Karkamas, bu özet tefsiri "Fethi'r-Rahmân" adlı geniş eserine dayanarak kaleme almıştır. Tez üç bölümden oluşmaktadır: Müellifin hayatı ve ilmî kişiliği, Tefsirin tanıtımı, nüshaların tanımı ve metodolojik özellikleri, İbrahim Suresi'nden Meryem Suresi'ne kadar olan kısmın bilimsel tahkiki. Anahtar Kelimeler: Tefsir, işari tefsir, İbn Karkamas, Neṯrü'l-Cümân, seci, İbrahim Suresi, Hicr Suresi, Nahl Suresi, İsra Suresi, Kehf Suresi, Meryem Suresi.