Güvem Eriğindeki (Prunus spinosa L.) Sekonder Metabolitlerin HPLC Yöntemi ile Yeşil Biyoanalitik Analizi ve Antioksidan Aktivitelerinin Değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Fakültesi, Moleküler Biyoloji Ve Genetik Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SABINA ISMAYILZADA
Danışman: Sabriye Perçin Özkorucuklu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Rosaceae familyasına ait güvem eriği (Prunus spinosa L.), zengin sekonder metabolit içeriği nedeniyle gıda, farmasötik ve fonksiyonel ürün araştırmalarında dikkat çeken bitkisel kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu bitkide bulunan flavonoidler, fenolik asitler ve antrakinonlar; serbest radikal süpürücü ve metal indirgeme özellikleri sayesinde yüksek antioksidan kapasite sergilemekte ve oksidatif stresle ilişkili hastalıkların önlenmesinde potansiyel doğal ajanlar olarak değerlendirilmektedir. Bu biyoaktif bileşiklerin karmaşık bitkisel matriks içerisindeki güvenilir tanımlanması ve kantitatif olarak belirlenmesi, biyolojik etkinliklerin ortaya konulması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu tez çalışmasında, Prunus spinosa L. bitkisinin farklı coğrafi kökenlere (Türkiye ve Azerbaycan) ve örnek türlerine (meyve ve meyve reçeli) bağlı olarak biyoaktif bileşik içeriğinde meydana gelen değişimlerin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda, meyve ve meyve reçeli örneklerinin fenolik bileşik profili ve antioksidan kapasiteleri, yeşil analitik kimya ilkeleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Türkiye ve Azerbaycan'dan temin edilen örnekler, çevre dostu çözücüler (etanol ve %0,1 sitrik asit) kullanılarak ultrasonik homojenizatör yardımıyla ekstrakte edilmiştir. Elde edilen ekstraktların antioksidan aktiviteleri DPPH, FRAP ve CUPRAC yöntemleri ile belirlenmiştir. DPPH analizleri sonucunda IC₅₀ değerlerinin 7,031–30,132 mg/mL, FRAP yöntemiyle belirlenen indirgeme kapasitelerinin 35,221–184,966 µmol Trolox/g ve CUPRAC yöntemiyle hesaplanan toplam antioksidan kapasite değerlerinin ise 0,280–1,121 aralığında olduğu tespit edilmiştir. Genel olarak meyve örneklerinin, meyve reçeli örneklerine kıyasla daha yüksek antioksidan aktivite sergilediği saptanmıştır. Prunus spinosa L. meyve ve reçel örneklerinde kateşin, kafeik asit, p-kumarik asit, rutin, kuersetin, aloe-emodin, rhein, emodin ve physcion olmak üzere toplam dokuz biyoaktif bileşiğin eş zamanlı kantitatif analizi, yeşil HPLC-DAD yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Kromatografik ayırım, XTERRA RP18 (5 µm, 4,6 × 250 mm) kolonu kullanılarak, %0,5 fosforik asit (A) ve etanol (B) içeren gradiyent elüsyon sistemiyle sağlanmıştır. Yöntem doğrulama çalışmaları kapsamında sistem uygunluğu, tayin limiti (LOD), kantitatif tayin limiti (LOQ), doğruluk ve kesinlik parametreleri değerlendirilmiştir. Bileşikler için LOD ve LOQ değerleri sırasıyla 2,198–9,845 ppb ve 7,328–32,816 ppb aralığında bulunmuştur. Gün içi ve günler arası analizlerde elde edilen geri kazanım ve %RSD değerleri, yöntemin yüksek doğruluk ve kesinliğe sahip olduğunu göstermiştir. Fenolik ve antrakinon bileşiklerin dağılımının, örnek türüne ve ekstraksiyon koşullarına bağlı olarak önemli farklılıklar gösterdiği belirlenmiştir. Kateşin ve rutin bileşiklerinin özellikle Türkiye kökenli etanol ekstraktlarında yüksek miktarlarda bulunduğu, kafeik asidin bazı örneklerde kantitatif tayin limitinin altında kaldığı, emodin ve rhein gibi antrakinon türevlerinin ise sınırlı sayıda örnekte tespit edildiği gözlemlenmiştir. Elde edilen sonuçlar, Prunus spinosa L. bitkisinin zengin biyoaktif bileşik içeriği ve yüksek antioksidan kapasitesi ile fonksiyonel gıda ve doğal ürün araştırmaları açısından önemli bir potansiyele sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca bu çalışma, çevre dostu çözücüler kullanılarak geliştirilen yeşil HPLC-DAD yaklaşımının, bitkisel matrislerde bileşiklerin eş zamanlı analizi için güvenilir ve etkili bir yöntem olduğunu göstermektedir.