Necmettin el-Kâtibî ve Metafizik Düşüncesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2011
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Müstakim Arıcı
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Ömer Mahir ALPER
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:VII/XIII. yüzyıl İslâm bilim ve düşünce tarihinin en velûd bilim adamı ve mütefekkirlerinin yaşadığı dönemlerden biridir. Bu dönem astronomi, geometri, matematik, felsefe, kelam, tasavvuf, dil ve mantık alanlarında çok yoğun bir düşünsel faaliyete tanıklık etmiştir. Böyle bir dönemde yaşayan Necmeddin Ali b. Ömer el-Kâtibî el-Kazvînî (ö. 675/1276), İbn Sînâ felsefesinin sonraki kuşaklara aktarılmasında belirleyici bir konuma sahiptir. Kâtibî'nin felsefî görüşleri, ileri sürülen delillerin burhanîliğini esas alan bakış açısına göre şekillenmiştir. Kâtibî'nin metafizik düşüncesinin merkezinde varlık ve ona arız olan kavramların araştırıldığı umûr-ı âmme yer almaktadır. Delillere yönelik birtakım itirazı olmakla birlikte Kâtibî'nin özü bakımından Zorunlu Varlık'ta varlık-mahiyet ayırımı, sudur, aklî nefsin soyut bir cevher oluşu gibi metafiziğin en çetrefilli mevzularında İbn Sînâ çizgisinde bulunduğunu söylemek mümkündür.İbn Sînâ'nın felsefî mirası birkaç şekilde yorumlanmıştır. Bunlardan biri de Fahreddin Râzî'nin (ö. 606/1210) eleştirel bakışı ve yöntemine göre şekillenen çizgidir. Kâtibî'nin felsefe sahasındaki temel eseri olan Hikmetü'l-`ayn, hem meselelerin tasnifi hem de ele alınış keyfiyeti bakımından Râzî etkisini gösteren tipik bir örnektir. Hikmetü'l-`ayn nazarî felsefenin temel meselelerinde İbn Sînâ'nın görüşlerini kabullenmekle birlikte onun bazı delillerine yönelttiği eleştirilerle oldukça etkili olmuş bir eserdir. Metafizik ve doğa bilimi üzerine olan bu muhtasar eser bir süre bazı şerh ve haşiyeleriyle birlikte Osmanlı medreselerinde okutulmuştur.Çalışmanın ilk bölümünde Kâtibî'nin ilmî kişiliği, eserleri ve etkileri üzerinde durduk. Kalan dört bölümde ise onun metafizik düşüncesine odaklandık, Hikmetü'l-`ayn'ın içeriği ve yöntemini dikkate alarak Kâtibî'nin metafiziğe dair yorumlarını mukayeseli bir şekilde ele aldık. Tezin amacı Kâtibî'nin İbn Sînâcı felsefe geleneğindeki yerini doğru bir şekilde tayin etmek ve metafizik düşünceye olan katkısını belirlemektir.