Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi'nde görünüş kategorisi


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: KÜBRA YILDIRIM KHAN

Danışman: Hatice Tören

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Görünüş (aspekt) kategorisi, Türkçede özel işaretleyicilere sahip değildir ve zaman ekleriyle birlikte zarf, kılınış, nesnenin niteliği ve bağlamın etki ettiği kompleks bir yapıda kendini gösterir. Olayın zaman ekseninde ne zaman değil ne kadar süre gerçekleştiği görünüşsel bir veridir ve bu veri aynı zamanda konuşurun olaya nasıl yöneldiğini de gösterir. Bu kategori bir eylemin farklı bakış açılarıyla sunuluşuyla ilgilenmektedir. Bu çalışmada cümle, mevcut birleşenleriyle işleyen bir sistem olarak ele alınırken görünüş kategorisi bu sistemde yer alan olayın zamansal bilgilerini sunar. Analiz bitmişlik-bitmemişlik karşıtlığına dayandırılmış ve her biri farklı bir yöntemle incelenmiştir. Bitmişlik türünde olayların oluş tarzlarına göre bir sınıflandırma yapılarak zamansal veri ortaya konmuş bu bağlamda durum, tamamlama, etkinlik, erişme, anlık gerçekleşim başta olmak üzere sürerlik, sonuçsallık, yaklaşma, plan-niyet, gelecek gibi diğer durumlar da incelenmiştir. Bitmemişlikte ise olayların zamansal kapsamlarının çeşitli faktörlerin (zarf, nesne, özne vs.) etkisi ile nasıl değişebildiği gösterilmiş ve bitmemişliğin geniş zaman içeriği derecelendirme yöntemi ile incelenebilmiştir. Çalışmada görünüş, Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi'nin 1, 2, 3, 5, 7. ciltlerinden seçilen örnekler temelinde incelenerek ele alınmıştır. Bu bakış açısının hangi morfemlerle işaretlendiği, diğer parametrelerin (zaman eki, zarflar, konteks, kılınış özellikleri vs.) işbirlikleri, etkileri ve hangi bağlamlarda ön plana çıktığı gösterilmiştir. Bu bağlamda çalışma, Osmanlı Türkçesinin belirli bir dönemindeki görünüş kategorisini ortaya koymaya çalışmıştır.