Küreselleşme sürecinde tarım sektörü: Tarımsal ürünlerin fiyatlarının belirleyicileri ve Türkiye deneyimi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÜLİZ ARDİLLİ
Danışman: EMİNE TAHSİN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Küreselleşme Sürecinde Tarım Sektörü: Tarımsal Ürünlerin Fiyatlarının Belirleyicileri ve Türkiye Deneyimi isimi bu tez çalışmasında Uluslararası Gıda Rejimi çerçevesinde özellikle 1980'li yıllardan sonra hız kazanan neoliberal politikaların tarım sektörüne nasıl nüfuz ettiği, sektör üzerindeki etkileri ve özellikle tarımsal ürünlerin fiyatlarının söz konusu küreselleşme sürecinde nasıl ve ne yönde etkilendiği incelenmiştir. Bu süreçte fiyatlarındaki değişimin inceleneceği ürünler mısır, buğday, pamuk, ayçiçeği, şeker pancarı, et ve süt olarak belirlenmiştir. Seçilen ürünlerin Türkiye fiyatlarının, bu ürünlerin dünya fiyatlarından, dünya petrol, dünya tarım ilacı ve dünya gübre fiyatlarından ne ölçüde ve ne yönde etkilendiği sorularına cevap aranmış ve bu konudaki inceleme OLS Regresyonu yöntemiyle yapılmıştır. Tezin birinci bölümünde tarımın iktisadi öneminden, tarımsal piyasaların gelişiminden, yapısından bahsedilmiş, tarım piyasalarının ayırt edici özelliklerine vurgu yapılmıştır. İkinci bölümde uluslararası piyasalarda tarımsal fiyatların belirleyicileri, gıda rejimi yaklaşımı çerçevesinde incelenmiştir. Özellikle üçüncü uluslararası gıda rejimi döneminde küreselleşmenin tarım sektörünü, çok uluslu şirketler, uluslararası kurumlar ve onların dayattığı politikalar, anlaşmalar yoluyla nasıl etkilediğinden, gelişmekte olan ülkelerin gıda egemenliklerinin yok sayılması, yoksullaşmaları pahasına gelişmiş ülkeler lehine olan küresel tarım politikalarının nasıl hayata geçirildiğinden, dünya piyasalarında meydana gelen bu değişimlerin tarımsal girdi ve ürün fiyatlarını nasıl etkilediğinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde ise Türkiye'de tarımsal ürünlerin fiyatlarının belirleyicilerinden bahsedilmiş, Türkiye tarımındaki mevcut durum, tarım ürünleri fiyatlarındaki gelişmeler ve dünya fiyatlarıyla etkileşimlerine değinilmiştir. Bununla birlikte bu bölümde seçilen ürünlerin Türkiye fiyatlarının, o ürünün dünya fiyatlarından, dünya tarım ilacı, dünya gübre ve dünya petrol fiyatlarından ne kadar etkilendiğini ölçmeyi sağlayan OLS Regresyonuna yer verilmiştir. Sonuç olarak yapılan ekonometrik çalışma sonucunda özellikle Türkiye'deki buğday, mısır, pamuk ve süt fiyatlarının bu ürünlerin dünya fiyatlarından etkilendiği, bu ürünlerin Türkiye fiyatlarının dünya fiyatlarıyla aynı yönlü hareket ettikleri tespit edilmiştir. Bununla birlikte Türkiye pamuk fiyatıyla dünya gübre fiyatı arasında aynı yönlü ve anlamlı bir ilişki olduğu görülmüştür. Türkiye Ayçiçeği tohumu fiyatlarıyla dünya petrol, gübre ve tarım ilacı fiyatları arasında da istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunmaktadır. Türkiye süt fiyatıyla dünya gübre fiyatı arasında da aynı yönlü ve anlamlı bir ilişki olduğu görülmektedir. OLS Regresyon analizinin sonucuna göre dünya mısır fiyatlarında %1 birimlik artış olduğunda bu artış Türkiye mısır fiyatlarını %0,35 oranında arttıracaktır. Dünya mısır fiyatlarında %1 birimlik azalış olduğunda da Türkiye mısır fiyatları %0,35 oranında azalacaktır. Türkiye mısır fiyatları ile dünyadaki petrol, tarım ilacı ve gübre fiyatları arasında istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır. Mısır için OLS Regresyonunun toplam açıklayıcılık düzeyi %43,70 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir. Gerçekleştirilen OLS regresyonuna göre dünya buğday fiyatlarında %1 birimlik artış olduğunda bu artış Türkiye buğday fiyatlarını %0,34 oranında arttıracaktır. Dünya buğday fiyatlarında %1 birimlik azalış olduğunda da Türkiye buğday fiyatları %0,34 oranında azalacaktır. Türkiye buğday fiyatları ile dünyadaki petrol, tarım ilacı ve gübre fiyatları arasında anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır. Regresyonun toplam açıklayıcılık düzeyi %64,41 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir Pamuk için OLS regresyon hesaplamasına baktığımızda dünya pamuk fiyatında %1'lik bir artışın Türkiye pamuk fiyatında %0,24'lük bir artışa yol açtığı, dünya pamuk fiyatında meydana gelen %1'lik bir azalışın ise Türkiye pamuk fiyatında %0,24'lük bir azalışa yol açtığı görülmektedir. Türkiye pamuk fiyatıyla, dünya pamuk fiyatı arasında iktisadi olarak anlamlı, pozitif yönlü bir ilişki bulunmaktadır. Türkiye pamuk fiyatıyla dünya gübre fiyatı arasında aynı yönlü ve anlamlı bir ilişki olduğu görülmektedir. Dünya gübre fiyatında %1'lik bir artışın Türkiye pamuk fiyatında %0,39'luk bir artışa yol açtığı, dünya gübre fiyatındaki %1'lik bir azalışın da Türkiye pamuk fiyatında %0,39'luk azalışa yol açtığı görülmektedir. Türkiye pamuk fiyatıyla dünya petrol fiyatının ve dünya tarım ilacı fiyatının ise anlamlı bir ilişki içinde olmadığı görülmektedir. Regresyonun toplam açıklayıcılık düzeyi %71,72 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir. Ayçiçeği OLS Regresyon hesaplamasına baktığımızda dünya petrol fiyatlarında meydana gelen %1'lik artışın Türkiye ayçiçeği tohumu fiyatında %0,36 oranında azalışa sebep olduğu görülmektedir. Dünya petrol fiyatlarında meydana gelen %1'lik azalış ise Türkiye ayçiçeği tohumu fiyatında %0,36 oranında artışa sebep olmaktadır. Dünya gübre fiyatında meydana gelen %1'lik artış Türkiye ayçiçeği tohumu fiyatında %0,70 artışa sebep olmaktadır. Dünya gübre fiyatında meydana gelen %1'lik azalış ise Türkiye ayçiçeği tohumu fiyatında %0,70 azalışa sebep olmaktadır. Dünya tarım ilacı fiyatında meydana gelen %1'lik artış Türkiye ayçiçeği tohumu fiyatında %1,54 oranında azalışa sebep olmaktadır. Dünya tarım ilacı fiyatında meydana gelen %1'lik azalış ise Türkiye ayçiçeği tohumu fiyatında %1,54 oranında artışa sebep olmaktadır. Regresyonun toplam açıklayıcılık düzeyi %78,52 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir. 1991-2021 dönemini kapsayacak şekilde dünya ayçiçeği tohumu fiyatlarına ulaşılamadığından dünya ayçiçeği tohumu fiyatları denklemde ve ekonometrik hesaplamada yer almamaktadır. Şeker pancarı için OLS Regresyon hesaplamasına baktığımızda Türkiye şeker pancarı fiyatının dünya şeker pancarı fiyatı, dünya petrol fiyatı, dünya gübre ve tarım ilacı fiyatlarıyla anlamlı bir ilişki içinde olmadıkları görülmektedir. Regresyonun toplam açıklayıcılık düzeyi %39,02 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir. Süt için OLS Regresyon hesaplamasına baktığımızda Dünya Süt fiyatlarında meydana gelen %1'lik artışın Türkiye süt fiyatlarında %0,28 oranında artışa yol açtığı görülmektedir. Dünya süt fiyatlarında meydana gelen %1'lik azalış ise Türkiye süt fiyatlarında %0,28 oranında azalış meydana getirmektedir. Dünya gübre fiyatlarında meydana gelen %1'lik artış Türkiye süt fiyatlarında % 0,27 oranında artışa yol açmaktadır. Dünya gübre fiyatlarında meydana gelen %1'lik azalış Türkiye süt fiyatlarında %0,27 oranında azalışa yol açmaktadır. Türkiye süt fiyatlarıyla dünya petrol fiyatları ve dünya tarım ilacı fiyatları arasında istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır. Regresyonun toplam açıklayıcılık düzeyi %71,54 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir. Et için OLS Regresyon hesaplamasına baktığımızda Türkiye et fiyatlarıyla dünya et fiyatları arasında anlamlı bir ilişki olmadığı görülmektedir. Türkiye et fiyatlarıyla dünya petrol, dünya gübre ve dünya tarım ilacı fiyatları arasında da istatistiki olarak anlamlı bir ilişki bulunmamaktadır. Regresyonun toplam açıklayıcılık düzeyi %40,17 iken modelin tümünün anlamlılığı da %99 seviyesinde kabul edilmektedir.