Teistik evrimde anakronizm sorunu: Câhız ve İbn Miskeveyh örneği
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ASIM KAYA
Danışman: Recep Alpyağıl
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Evrim teorisi, din ve bilim ilişkisi bağlamında çağdaş din felsefesinin en önemli konularından biridir. Din ve bilim arasında uzlaşmacı bir zemin sağlamak için ileri sürülen teistik evrim düşüncesi farklı yaklaşımlarla desteklenmeye çalışılmıştır. Bu yaklaşımlardan biri de teistik evrime tarihsel bir köken bulma arayışlarıdır. İslâm düşüncesi özelinde de Darwin'den önce yaşamış alimler tarafından evrim benzeri fikirlerin ileri sürüldüğü son 150 yıldır çeşitli yazarlarca dile getirilmiştir. Câhız ve İbn Miskeveyh de, görüşleri evrim teorisi ile irtibatlandırılan isimlerdendir. Bu çalışmamızda Câhız ve İbn Miskeveyh'in, modern bir kuram olan evrim teorisiyle ilişkilendirilen görüşlerini ele alacağız. Câhız, döneminin bilgi birikimine uygun bir şekilde kendisinden önce de bilinen "hibrit türleşme", "metamorfoz", "çevrenin fiziksel görünüm üzerindeki etkisi" gibi tabii olayların yanı sıra "mesh" gibi teolojik karakterdeki konuları da Kitâbü'l-Hayevân isimli eserinde dile getirmiştir. Onun bu aktarımları bazı açılardan evrim teorisiyle ilişkilendirilmiştir. Halbuki bahsi geçen konuların -modern döneme has biyolojik evrim teorisinin tanımı göz önüne alındığında- evrimsel bir mesele olarak değerlendirilmesi pek muhtemel görünmemektedir. Aynı şekilde İbn Miskeveyh'in de varlıkların mertebelerine ilişkin görüşleri -tıpkı Câhız'da da olduğu üzere- bazı yazarlarca fiziksel bir evrimsel süreç olarak yorumlanmıştır. Ancak bahsi geçen hiyerarşi, Orta çağ düşünce dünyasında etkin bir şekilde kullanılan ve kökenlerini Platon ve Aristo'da bulduğumuz büyük varlık zincirinin bir ifadesidir. Dolayısıyla nübüvveti ve vahyin keyfiyetini temellendirmek maksadıyla varlıkları, tekâmül eden nefsin idrak güçlerinden aldıkları paya göre hiyerarşik olarak bir sıradüzenine tabi tutan İbn Miskeveyh'in görüşlerini, evrimsel bir okumaya tabi tutmak anakronik bir okuma olacaktır. Bu çalışmamızda farklı perspektiflerden, ilgili iki alimin bağlam dışı bir okumaya tabi tutulmuş görüşlerini etraflı bir değerlendirmeye tabi tutacağız.