PROSPEKTİF BELLEK VE MAKSATLI UNUTMA: SOSYAL MEDYA ÜZERİNDE BİR İNCELEME
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İnci Gürel
Danışman: Sevtap Cinan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Prospektif bellek (PB), gelecekte yapılması planlanan bir eylemi gerçekleştirmeyi hatırlama becerisidir. Maksatlı unutma (MU), bireyin başlangıçta gerçekleştirmeyi planladığı bir eylemi sonradan bilinçli olarak unutmaya yönelmesidir. Bu tez çalışmasında, Instagram üzerinden sekiz günlük bir deney akışı hazırlanarak, pozitif-negatif görsel uyaranların PB ve MU üzerindeki etkileri sosyal medya bağlamında incelenmiştir. Buna ek olarak, nomofobi, Instagram bağımlılığı ve sosyal medyada gelişmeleri kaçırma korkusu (GKK) değişkenlerinin prospektif bellek ile ilişkisi araştırılmıştır. Sekiz gün boyunca katılımcılara, görev içeriğiyle uyumlu pozitif-negatif görsel uyaranlar eşliğinde zaman temelli ve olay temelli PB görevleri; yalnızca sözel talimatlardan oluşan MU görevleri; pozitif-negatif görsel uyaranlar içeren maksatlı unutma yerine (yeni görev) paylaşma (MU-Y) görevleri verilmiştir. Zaman temelli PB görevlerinde katılımcılardan belirli bir saatte paylaşım yapmaları; olay temelli PB görevlerinde ise belirli bir emojiyi gördüklerinde herhangi bir kelimeyi mesaj olarak göndermeleri beklenmiştir. MU görevlerinde, bazı zaman temelli PB görevleri için unut talimatı verilerek katılımcıların bu görevleri yerine getirmemeleri istenmiştir; MU-Y görevlerinde ise, unut talimatı verilen görevlerin yerine yeni görevler sunulmuş ve bu görevlerin gerçekleştirilmesi beklenmiştir. Katılımcılardan, bu görevleri yalnızca deney amacıyla oluşturdukları bir Instagram hesabı üzerinden paylaşım yaparak yerine getirmeleri istenmiştir. Katılımcıların yarısı görevleri bireysel olarak alırken, diğer yarısı görevleri Instagram üzerinde oluşturulan bir mesajlaşma grubu aracılığıyla grup içinde almıştır. Bu şekilde, görevlerin bireysel ya da grup ortamında verilmesinin etkisi incelenmek istenmiştir. Araştırmanın örneklemi, aktif olarak Instagram kullanan 19-29 yaş aralığında olan 33 katılımcıdan oluşmaktadır. Uygulama süreci üç aşamada gerçekleştirilmiştir: Birinci aşamada, katılımcıların çalışmaya dahil edilme kriterlerini karşılayıp karşılamadıkları test edilmiştir. İkinci aşamada, Instagram üzerinden sekiz gün süren deneysel uygulama gerçekleştirilmiştir. Üçüncü aşamada ise katılımcılara nomofobi, Instagram bağımlılığı ve GKK düzeylerini değerlendirmek üzere çeşitli ölçekler uygulanmıştır. Araştırmada pozitif ve negatif görsel uyaranların PB, MU ve MU-Y görev performansları üzerindeki etkileri her görev türü için ayrı ayrı karşılaştırılmıştır. Pozitif görsel uyaranlarla sunulan görevlerde katılımcılar, zaman ve olay temelli PB görevlerini negatif görsel uyaranlarla sunulan görevlere kıyasla daha başarılı bir şekilde gerçekleştirmiştir. Buna karşın, negatif görsel uyaranlarla sunulan görevlerde katılımcılar, MU görevlerini pozitif görsel uyaranlarla sunulan görevlere kıyasla daha başarılı bir şekilde gerçekleştirmiştir; diğer bir deyişle, unut talimatına uygun biçimde davranarak ilgili görevi Instagram'da paylaşmamışlardır. MU-Y görevlerinde ise, pozitif ve negatif uyaran türleri arasında doğruluk puanları açısından anlamlı bir fark tespit edilmemiştir. Aynı şekilde, zaman ve olay temelli PB görevlerinin bireysel ya da grup ortamında sunulmasının görev performansı üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı görülmüştür. Nomofobi, Instagram bağımlılığı ve sosyal medyada GKK değişkenlerinin her biri ile prospektif bellek arasında anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Elde edilen sonuçlar, pozitif görsel uyaranların PB performansını, negatif görsel uyaranların ise MU performansını desteklediğini göstermektedir. Bunun yanında, nomofobi, Instagram bağımlılığı ve GKK'nın; sosyal medyaya yönelik zihinsel meşguliyetin ve sosyal bağlantıları kaçırmama güdüsünün tetiklediği sürekli dikkat hali aracılığıyla, bireylerin PB performansını desteklemiş olabileceği düşünülmektedir. Bu çalışma klasik prospektif bellek araştırmalarının yöntemsel ve kuramsal sınırlarını aşarak, sosyal medya platformlarının bellek üzerindeki destekleyici, dönüştürücü ve bazen de engelleyici rollerini açığa çıkararak literatüre özgün ve önemli bir katkıda bulunmaktadır. Anahtar Kelimeler: prospektif bellek, maksatlı unutma, pozitif ve negatif uyaran etkisi, sosyal medya, Instagram