Medeni usûl hukukunda delil sözleşmelerinin hukuki dinlenilme hakkı çerçevesinde incelenmesi


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Hukuk Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FEYZA YÜKSEL KUZUCU

Danışman: CENGİZ SERHAT KONURALP

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Hukuki dinlenilme hakkı, dayanağını Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Anayasadan alan temel bir haktır. Bu hak, yargılamanın eşit ve adaletli bir şekilde yürütülmesini güvence altına alır. İspat hakkının en önemli dayanaklarından biri olan hukuki dinlenilme hakkı, yargılama faaliyeti boyunca, tarafların kendilerini özgürce ifade edebilmeleri ve eşit haklara sahip olmalarını sağlar. Medeni usûl hukukunda büyük önem taşıyan hukuki dinlenilme hakkı, tarafların taleplerini dayandırdıkları vakıaların gerçekliğinin ispatı için gereklidir. Mahkeme, tarafların sunmuş oldukları vakıaları ve delilleri dikkate alarak karar verecektir. Bu nedenle, tarafların ispat faaliyeti çerçevesinde delil sunabilmesi, hukuki dinlenilme hakkının 'açıklama ve ispat hakkı' unsurunun önemli bir parçasını oluşturur. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununda ispat ve delillere dair hükümler arasında delil sözleşmeleri yer almaktadır. Bu kapsamda, taraflar, Kanunun kesin delille ispatını öngördüğü vakıaların başka delil veya delillerle de ispat edilebileceğini veya Kanunun belirli delillerle ispatını öngörmediği vakıaların yalnızca belirli delil veya delilerle ispat edilebileceğini kararlaştırabilirler. Delil sözleşmeleriyle, ispat faaliyeti açısından önemli bir etki yaratılmaktadır. Bu sözleşmeler, ispat hakkının en önemli güvencelerinden olan delil sunma hakkını etkilemektedir. Bu nedenle delil sözleşmeleri ispat faaliyeti ve hukuki dinlenilme hakkı ile önemli bir bağlantı içerisindedir. Delil sözleşmelerini düzenleyen maddenin devamında, delil sözleşmelerinin, taraflardan birinin ispat hakkını "imkânsız kılması" veya "fevkalade güçleştirmesi" halinde geçersiz olacağı düzenlenmiştir. Bu hüküm, Hukuk Muhakemeleri Kanununda doğrudan ispat hakkının yer aldığı düzenlemelerden birisidir. Ancak hükümde belirtilen sınırların net bir şekilde tespit edilmemesi nedeniyle, ispat hakkının sınırlandırılmasına ilişkin ölçütün belirlenmesinde bazı tereddütler meydana gelebilmektedir. Bu çalışmada delil sözleşmelerinin hukuki dinlenilme hakkına etkisi incelenmiştir. Delil sözleşmeleri, uygulamada sıkça bankacılık, sigorta, seyahat ve taşımacılık hizmetleri gibi alanlarda düzenlenen sözleşmelerde şablon olarak karşımıza çıkmaktadır. Tek taraflı olarak düzenlenen bu sözleşmeler, hukuki ilişkinin güçsüz durumda olan tarafının, başta hukuki dinlenilme hakkı olmak üzere yargısal temel haklarını sınırlandırarak, hukuken kendisini savunamayacak hale gelmesine sebep olma riski taşımaktadır. Bu nedenle delil sözleşmeleriyle yargılamada taraflardan birinin, delil sunma bakımından üstün konumda olup olmadığı, taraflar arasındaki dengenin sözleşmeden ne şekilde etkilendiği ve bu sözleşmelerin ispat hakkına müdahalesi, hassasiyetle değerlendirilmelidir. Delil sözleşmelerinin hukuki dinlenilme hakkı ile ilişkisi tespit edilirken, özellikle hakkın ispat faaliyetiyle sıkı bir bağlantısı olan "açıklama ve ispat hakkı" unsuru üzerinde durulmuş ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 193/2'de belirlenen delil sözleşmelerinin geçerliliğine ilişkin sınır incelenmiştir. Bu bağlamda, delilleri daraltıcı etkili delil sözleşmelerinin tarafların hukuki dinlenilme hakkını sınırlandırıcı nitelikte olabileceği sonucuna varılmıştır.