Kur'ân yorumunda Mevâlî'nin yeri (Hicrî ilk iki asır)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2015

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHAMMED SELMAN ÇALIŞKAN

Danışman: Yaşar Düzenli

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Müslümanların fetihleri, İslâm coğrafyasının alanını büyütmekle birlikte farklı kültür ve medeniyetleri havzasına ilhak ederek, Müslümanlarla gayr-i müslim unsurları birbirine komşu yapmaktaydı. Sosyal, ekonomik ve dini alandaki etkileşmeleri kaçınılmaz kılan bu durum, ortaya çıkan sorunların da zemini haline gelmişti. Özellikle Emeviler bu yeni Arap dışı unsurları, İslam öncesi dönemde olduğu gibi hür ve köleler arasındaki orta bir sınıfı oluşturan "mevâlî" şeklinde isimlendirmişlerdir. Mevâlî Müslümanların bu dönemde Arap Müslümanların elde ettikleri haklara sahip olamaması, onların gerek isimlendirme gerekse sosyal hayattaki konumları itibariyle hep dikkat çekici bir unsur olarak İslam tarihindeki yerlerini almalarına neden olmuştur. Çalışmamızda, Emevîler ve Abbasîler'in ilk yıllarını içine alan hicrî ilk iki asırdaki mevâlîlerin Tefsir ilmine olan katkılarını konu edindik. Ayrıca, bazı araştırmalarda zikredilen, mevâlînin ilimde Arapların önüne geçtiği ve pek çok ilmin bayraktarlığını yaptığı hatta mevâlînin kasıtlı veya kasıtsız İslâm dinine zarar verdiğine dair ileri sürülen iddiaların doğruluğunu da ele aldık. Vefatı hicrî ilk iki asrı geçmeyen müfessirlerin tespitinde, tabakâtü'l-müfessirîn türü eserlerden; bu müfessirlerden mevâlî olanlarını tespitte ise biyografi edebiyatının ürünleri olan genel ricâl, tabakât ve tarih kitaplarından, ayrıca ravileri kritik eden ve bu kritikte hayatına dair bazı bilgileri kullanıp serdeden cerh ve tadil ilmine dair eserlerden de istifade ettik. Mevâlî müfessirlerin Kur'ân yorumlarını tespitte ise rivayet tefsirlerinden faydalandık.