Sadru'l-İslâm ve Emevî dönemlerinde hitabet türünün yeri ve önemi


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, DOĞU DİLLERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: EMRE ÜŞENMEZ

Danışman: LEYLA YAKUPOĞLU BORAN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma; Arap hitabet sanatının İslâm öncesi Câhiliye Dönemi'nden başlayarak İslâm'ın ilk yılları, Hulefâ-yı Râşidîn ve Emevîler Dönemi boyunca geçirdiği gelişim sürecini ele almakta ve ilgili dönemlerdeki hutbeleri; tarihî, edebî ve belâgat cihetinden tahlil etmektedir. Hitabetin, İslâm kültür ve siyaset tarihinde yalnızca bir söz sanatı değil; aynı zamanda dinî tebliğ, toplumsal bilinçlendirme ve siyasî otoritenin tesisi gibi çok yönlü işlevleri olduğu tespit edilmiştir. Tezin birinci bölümünde, hitabetin tanımı, unsurları, konu ve maksadıyla birlikte belâgat sanatıyla ilişkisi teorik açıdan açıklanmış; ikinci bölümde, Câhiliye Dönemi'nin siyasî, sosyal ve iktisadî yapısı içinde hitabetin yeri ve dönemin hutbeleri değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde, Hz. Peygamber dönemi, Hulefâ-yı Râşidîn devri ve bu dönemlerde irat edilen hutbeler hem muhteva hem de üslup bakımından incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise Emevî Dönemi'nin siyasî ve sosyal yapısı bağlamında hitabetin dönüşümü, her kesim tarafından propaganda aracı olarak kullanılışı ve muhalif hareketlerin söylemleri ele alınmıştır. Bu araştırmada, metin analizi yöntemi kullanılmış; örnek hutbeler, Arapça aslından Türkçeye tercüme edilerek üslup, içerik ve belâgat sanatları açısından detaylı şekilde çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular, hitabetin İslâm medeniyetinde sosyal ve siyasî yönlendirme gücünü anlamada önemli bir anahtar olduğunu göstermektedir. Çalışmanın İslâm tarihi, Arap edebiyatı ve belâgat alanında yapılacak yeni araştırmalara katkı sunması hedeflenmiştir. Anahtar Kelimeler: Hitabet, belâgat, hutbe, İslâm tarihi, Arap edebiyatı, Emevîler, Hulefâ-yı Râşidîn, Câhiliye Dönemi.