Zend Dönemi İran'ında mimari ve mimari süsleme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SOHEİLA FARAJİ
Danışman: AHMET VEFA ÇOBANOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, Zend Dönemi mimarisinin temel özelliklerini ve özgün yönlerini ortaya koymayı amaçlamakta; söz konusu dönemin İran mimarlık tarihi içindeki konumunu yeniden değerlendirmektedir. Araştırma, mimari eserlerin kataloglanması, karşılaştırmalı analiz ve nicel veri değerlendirmesi yöntemleri temelinde yürütülmüştür. Bu kapsamda, 27'si Şiraz kentinde, 14'ü Şiraz dışındaki şehirlerde yer alan toplam 41 yapı sistematik olarak incelenmiş; plan şemaları, inşa teknikleri, malzeme kullanımları ve süsleme repertuarları karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, literatürde sıklıkla "geçiş dönemi" olarak tanımlanan Zend Dönemi'nin, edilgen bir ara evre olmaktan ziyade, Safevî mimarlık geleneğini bilinçli biçimde sürdüren, yeniden yorumlayan ve bu mirası Kaçar mimarisine aktaran aktif ve üretken bir dönüşüm süreci olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle Şiraz'daki yapıların niceliksel ve yoğunluğu, bu kentin Zend Dönemi'nde yalnızca siyasi bir merkez değil, aynı zamanda üslup belirleyici bir sanat ve mimarlık odağı olduğunu göstermektedir. Çalışmadaki nicel analizler, Zend Dönemi mimari üretiminin yapı türleri ve coğrafi dağılım açısından belirgin örüntüler sergilediğini ortaya koymaktadır. Kamu yapılarının ağırlıklı konumu, mimarinin kent düzeni ve siyasal temsilin temel araçlarından biri olarak ele alındığını göstermektedir. Mimari açıdan merkezi avlulu ve eyvanlı plan şemalarının sürekliliği, Safevî geleneğinin Zend Dönemi'nde daha sade ve işlevsel bir yaklaşımla yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. İkonografik ve süsleme repertuarında Şehname sahneleri, mitolojik figürler ile gül ve murk üslubunun yoğun kullanımı, Zend Dönemi mimarisinin İran kimliğini ve tarihsel hafızayı yeniden inşa etmeye yönelik bilinçli bir estetik strateji benimsediğini göstermektedir. Sonuç olarak bu tez, Zend Dönemi mimarisini edilgen bir geçiş evresi olarak değil; üslup üreten, aktaran ve dönüştüren aktif bir merkez olarak yeniden konumlandırmaktadır. Anahtar Kelimeler: Zend Mimarisi, İran Mimarisi, Şiraz, Mimari İkonografi, Gül ve Murk Üslubu