Öznemekanların arakesitiyle kurgulanan bir temsil anlatısı: Tasarımın yaratıcı süreçlerinde yapay zeka


Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İÇ MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FEYZA ASLAN

Danışman: Serkan Bayraktaroğlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, kalitatif düzlemde iç mimari tasarım süreçlerinin konsept geliştirme adımındaki insan-yapay zekâ işbirliğini ve etkileşimlerini incelemeye yönelik bir girişimi temsil eder. Öncelikle öznenin mekân üretme pratiklerindeki içsel temsilleri bellek, beden, dil parametreleriyle algı, deneyim, anlatı odağından kavramaya yönelir. Sonrasında ise iç mimarlık ve tasarım çevrelerinde içsel temsillerin dışsal temsillere dönüş aşamasında ortaya çıkan yaratıcılığın gözlemlenebildiği konsept geliştirme aşamalarına yapay zekâyı dahil etme senaryosundaki tartışmalara katkıda bulunmayı ve gelecek perspektiflerine yönelik gelişmelere yol açacak çıkarımlar sunmayı amaçlar. Tez kapsamında yapılandırılan Özne, Mekân, Yapay Zekâ Deneyim Atölyesi sayesinde yapay zekâ temelli metin istemli imaj üreticilerin tasarım süreçlerine entegrasyonu izlenmiş ve literatür çıkarımları sınanmıştır. Bu bağlamda yeni bir temsil yöntemi olarak kabul edilen yapay zekâ imaj üreticilerinin tasarımcılar tarafından değerlendirilmesi ile temsil niteliği, tasarımcı ve geleneksel araçlarla etkileşimi özne parametreleri ve deneyim süreçleri perspektifinden gerçekleşmiştir. Özne, Mekân, Yapay Zekâ Deneyim Atölyesi'nin yazılı ve besleyici verilerinden dayanakla öznelerin tasarım sürecindeki deneyimleri analiz edilerek araştırmacı tarafından "Yoğun Alternatif", "Soyut Kontrol", "Tanıdık Müdahale" ve "Deneme Sınama" olarak adlandırılan 4 süreç tespit edilmiştir. Atölyenin sesli verileri tematik analiz yöntemiyle analiz edilerek kategoriler ve temalar üretilmiştir. Süreçler, sesli düşünme verilerinin analiziyle oluşturulan kategori ve temalarla birlikte değerlendirilmiştir ve çıkarımlar yapılmıştır. Bu çıkarımların literatür araştırması ve araştırmacının keşif çalışmaları ile ürettiği değişkenlerle karşılıklı okunması ile "Yapay zekâ destekli konsept geliştirme süreçlerine yönelik nihai değişken listesi" oluşturulmuştur. "Süreçler ve Çıkarımlar", "Kategori ve Temalar" ve "Değişkenler"e yönelik ortak bir değerlendirme sunulmuştur. Yapay zekâ destekli tasarımlar henüz iç mimarlık disiplininde sıklıkla kullanılmasa da gelecekte olası gelişmelerle bu durumun değişebileceği öngörülmektedir. Bu çalışmada da yapay zekânın tasarım süreçlerine eklemlenmesi sürecinde öznenin karşılaştığı zorluklar, beklentiler ve potansiyel faydalar atölye sonucunda değerlendirilerek tartışma alanları ve gelecek perspektifleri sunulmuştur. Daha birçok perspektiften değerlendirmeye açık olan çalışmanın çıktıları, yapay zekâ teknolojisi üreticilerine ürünlerinin iç mimari tasarım süreçlerindeki kullanışlılığına yönelik bir bakış ve detaylı bir etkisel analiz sunarken; tasarımcılara, eğitimcilere ve mimarlık disiplinine dün-bugün-yarın'ın temsil biçimleri üzerinden bir tartışma sunmaktadır. Teknolojik gelişmeler mimari temsili yeniden düşünmeyi gerektirirken üretme pratiklerini temelinden kavramak, özü anlamak ve sorgulamak yenilik önyargılarına kendini bilen bir destek oluşturabilir. Bu kendini bilen destekle tasarımcının, hangi mekân üretme senaryosunda olursa olsun özgün bir temsil eleştirisi oluşturabileceği düşünülmektedir.