Doğa ve kent deneyimlerinin ahlaki temellerle ilişkisi: Korelasyonel ve deneysel bir çalışma
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SOSYAL PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BAHAR AYKAÇ
Danışman: SEVİM CESUR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ahlakın köklerini evrimden aldığını ve bunun kültürle etkileşim halinde yapılara dönüştüğünü savunan Ahlaki Temeller Kuramı ahlak alanında son on yılda çok çalışılmış bir kuramdır. Bu kuram genel olarak davranışların, tutumların belirleyicisi olarak görülmüş ve çalışmalar hangi ahlaki temellerin hangi tutum ve davranışları etkilediği üzerine yoğunlaşmıştır. Bu çalışmada ise bu kurama farklı bir pencereden bakılarak ahlaki temelleri etkileyen veya karşılıklı etkileşimde bulunan değişkenlerin varlığına odaklanılmıştır. Kapsam olarak kentleşme ve doğadan uzaklaşmanın ahlaki temeller ile olan ilişkisi ve bunun çevre ile ilişkiyi nasıl etkilediği seçilmiştir. Günümüzdeki çevresel meselelerin önemi ve ahlaki temellerin oluşumunda çevresel yapının etkisini göstermesi açısından bu kapsam uygun bulunmuştur. Bu kapsamda hem yapısal ve sürekli hem de bağlamsal ve durumsal değişimleri gözlemek amacıyla iki ayrı çalışma gerçekleştirilmiştir. İlk çalışmada (N= 390), doğa ile kurulan ilişki, yaşanan yerin büyüklüğü, aile, akrabalar ve arkadaşlar ile hem fiziksel hem duygusal yakınlık ve bu ilişkilere verilen önem derecesi, doğaya verilen anlamın ahlaki temellerle olan ilişkisine bakılmıştır. Bunun sonucunda doğayı kendi özbenliği ile ilişkilendirmek ile bakım ve adalet ahlakı arasında olumlu yönde bir ilişki vardır. Doğanın korunması gerektiği perspektifi otorite ve sadakat ahlakı ile olumsuz yönde korelasyon göstermektedir. Ayrıca ilçede yaşayan katılımcıların otorite, sadakat ve kutsallık ahlakından aldığı puanlar şehir ve büyük şehirde yaşayanlardan yüksek çıkmıştır. Mekândaki insanlarla kurulan ilişkilerin fiziksel ve duygusal anlamı da ahlaki temeller açısından önemli çıkmıştır. Aileye verilen önem her ahlaki temeli olumlu yönde yordamaktadır. Memleketten insanlarla yakın olmaya verilen önem, akrabalarla yakın yaşamak gibi değişkenler bağlanım ahlakı ile ilgili değişkenleri yordamıştır. Bu sonuçlar göç, kentleşme, mobilite, ailenin önemi, Türkiye'de çevre ve doğa ile kurulan ilişkinin tarihi özellikleri ve sistemin meşrulaştırılması bakış açılarından tartılışmıştır. İkinci çalışmada ise ahlaki temellerdeki değişim deneysel bir çalışma ile incelenmiştir. Bunun için sanal gerçeklik teknolojisinden faydalanılmıştır. Ön test- son test kontrol gruplu deneysel desenin (N=102) kullanıldığı bu çalışmada Google Earth VR platformundan faydalanılmıştır. Öntesti alınan katılımcılar şehir, doğa ve karma olmak üzere üç koşuldan birine atanmıştır. Her katılımcı öncelikle Metaquest VR cihazında First Step VR isimli bir oyun oynayarak ortama alışmıştır. Devamında şehir koşulunda Manhattan, doğa koşulunda Almanya'nın güneyinde bir köy/ormanlık bir yer ve karma koşulda Google VR içindeki hem şehir hem doğa görüntülerini sunan Colors isimli yapıma maruz kalmışlardır. Katılımcılar deneysel koşullarda 7 dakika karma koşulda 4 dakika serbest şekilde ilgili bölgeyi deneyimlemiştir. Devamında son test ölçümü alınmış ve devamında katılımcılarla yaşadıkları deneyimle ilgili yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Bunun sonuçlarına göre de gruplar arası fark çıkmamakla beraber adalet ahlakı temeli ve otorite ahlaki temeli bakımından ön test ve son testler arasında anlamlı bir fark çıkmıştır. Adalet temeli bütün deney koşullarının sonunda yükselmiş ve otorite puanları ise düşmüştür. Bu sonuçlar da sanal gerçeklik çalışmalarındaki deneysel özgürlük açısından, mekâna verilen anlam açısından, sosyal karşılaştırma kuramı açısından tartışılmıştır.