HAREKET ALGISI - BİLİŞSEL ZAMAN ETKİLEŞİMİ: HAREKETLE İLİŞKİLİ UYARANLARIN ZAMAN ALGISI VE HAREKET YÖNÜNÜN ZİHİNSEL ZAMAN ÇİZGİSİ İLE ETKİLEŞİMİNİN ETKİLERİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Psikoloji Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Reyhan ÜNVER
Danışman: Sevtap Cinan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İnsan için hareket, yalnızca fiziksel eylemlerle sınırlı değildir; çevreyi algılamada, mekânsal farkındalık geliştirmede, karar alma ve eylem planlama süreçlerinde temel bir bilişsel rol üstlenmektedir. Dolayısıyla hareket, yalnızca bedensel bir etkinlik değil; algı, bellek ve karar süreçleriyle etkileşim içinde olan temel bir bilişsel işlevdir (Morse ve Ziemke, 2009; Witt ve Proffitt, 2008). Bu nedenle, zaman deneyiminin hareketle ilişkili süreçler çerçevesinde ele alınmasının, literatüre hem kuramsal hem de deneysel bulgular açısından önemli katkılar sağlayacağı düşünülmüştür. Bu tezde, hareket bağlamında zaman deneyimi, zamanın iki temel bilişsel boyutu ile ele alınmıştır; (1) zaman algısı (süre tahmini) ve (2) zihinsel zaman çizgisi (zamanın uzamsal temsili). Zaman algısına yönelik deneylerde görsel uyaranların içerdiği semantik ve eylemsel çağrışımların süre tahminleri üzerindeki etkisi incelenmiştir. Zihinsel zaman çizgisine odaklanan deneylerde ise hareket yönünün zamanın zihinsel temsiline etkisi araştırılmıştır. Bu kapsamda, zaman algısı için iki, zihinsel zaman çizgisi için ise dört deney uygulanmıştır. Zaman algısına yönelik deneylerde, hareketin süre tahminleri üzerindeki etkisi üç farklı görsel koşul ile test edilmiştir: (1) hareket illüzyonu barındıran ve barındırmayan geometrik desenler, (2) güçlü eylem çağrışımı yapan (ör. makas) ve daha zayıf çağrışım yapan (ör. koltuk) nesneler ve (3) hareket etmeyi kolaylaştıran (spor ayakkabı) ve zorlaştıran (topuklu ayakkabı) ayakkabı görselleri. Bu görsel koşullar, taşıdıkları sembolik çağrışımlar ve olası eylem ilişkileri dikkate alınarak yapılandırılmıştır. Özellikle doğada karşılığı olmayan fakat hareket illüzyonu yaratan desenlerin zaman algısı üzerindeki etkisi incelenerek, algısal hareket ile sembolik eylem çağrışımlarının zaman algısı (süre tahminleri) üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmiş ve literatüre özgün bir katkı sunulması amaçlanmıştır. Deney 1'de görseller Latin kare döndürme yöntemi kullanılarak farklı sürelerle sunulmuştur. Deney 2'de ise aynı yöntem, daha geniş zaman aralıklarıyla uygulanarak, görsel koşulların zaman algısı (süre tahmini) üzerindeki etkileri farklı süre ölçeklerinde incelenmiştir. Tezin ikinci odağı, zamanın zihinsel temsiline yöneliktir. Zihinsel Zaman Çizgisi (ZZÇ), zamanın belirli bir mekânsal eksen boyunca — genellikle soldan sağa veya arkadan öne — yönlü olarak zihinde temsil edilmesidir (Boroditsky, 2000; Ulrich ve Maienborn, 2010; Núñez ve Sweetser, 2006). Ayrıca, günlük dilde sıklıkla kullanılan "zaman akıp gidiyor" gibi ifadeler, zamanın hareketle ilişkili olarak kavramsallaştırıldığına işaret etmektedir. Bu kavrayış yalnızca Türkçeye özgü değildir, İngilizcede de benzer şekilde "time is flowing" ya da "time goes by" gibi ifadeler, zamanın sürekli ve yönlü bir hareket içinde zihinde tasarlandığına işaret etmektedir. Her iki dilde de kullanılan "akış" (flow) metaforu, zamanın hareket eden bir süreç olarak deneyimlendiğini ima etmektedir. Ancak bu dilsel kullanımlara rağmen literatürde hareketin etkisi, zihinsel zaman çizgisi bağlamında sistematik biçimde incelenmemiştir. Bu teorik arka plan doğrultusunda tez kapsamında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar, zamansal ifadelerin farklı yönlerde (ekranın ortasından sola/sağa ya da öne/arkaya) hareket ettirilmesinin ve sol-sağ konumlarda sabit sunulmasının zamansal sınıflamaya etkisini incelemeyi amaçlamaktadır. Hem Deney 1'de hem de Deney 2'de, zamansal ifadenin hareket yönü ile anlamı arasındaki uyum düzeyinin (uyumlu veya uyumsuz olması), tepki süreleri üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir. Deney 3'te, zamansal ifadeler ekranın sabit mekânsal konumlarında (ekranın sağında ve solunda) sunulmuştur. Deney 4'te, zamansal ifadeler ekranın ortasından giderek büyüyen (yakınlaşan) veya küçülen (uzaklaşan) biçimde dinamik olarak sunulmuştur. Bu sunum biçimiyle, sagittal düzlemde (ön-arka yönelimli) hareketin zamansal sınıflama tepkileri üzerindeki etkisi test edilmiştir. Sonuç olarak, bu tez çalışması hareketin zaman algısı ve zihinsel zaman çizgisi üzerindeki etkilerini ele alarak hem kuramsal tartışmaları derinleştirmeyi hem de deneysel yöntemlere yenilikçi katkılar sunmayı hedeflemektedir. Anahtar kelimeler: Zaman, zaman algısı, zamanın uzamsal temsili, zihinsel zaman çizgisi, hareket yönü, hareket algısı