Mikroplastiklerin Marmara denizi ve bazı zooplanktontürlerindeki miktarları ve etkileri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, DENİZ BİYOLOJİSİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EZGİ EMİŞ TÜRKERİ KÖSEMEN
Danışman: MELEK İŞİNİBİLİR OKYAR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu doktora çalışmasında, Marmara Denizi'nde mikroplastiklerin su kolonundaki mekânsal ve zamansal dağılımı ile zooplankton topluluklarıyla olan etkileşimleri bütüncül bir yaklaşımla incelenmiştir. Çalışma kapsamında, kıyısal ve açık deniz koşullarını temsil eden beş farklı istasyonda (YK1, MD9, TP1, MD1 ve M11), Ağustos 2022 – Temmuz 2023 döneminde aylık örneklemeler gerçekleştirilmiştir. Deniz suyu örneklerinde mikroplastik konsantrasyonlarının belirlenmesi amacıyla standart filtrasyon yöntemleri uygulanmış, elde edilen partiküller mikro-FTIR tekniği ile kimyasal olarak tanımlanmıştır. Zooplankton örneklerinde ise tür kompozisyonu, bolluk ve mevsimsel değişimler analiz edilmiş; seçilmiş türlerde mikroplastik birikimi birey başına düşen parçacık sayısı (MP/birey) üzerinden nicel olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Marmara Denizi'nde mikroplastiklerin su kolonunda dikey olarak farklılaşan bir dağılım sergilediğini ve zamansal ölçekte süreklilik gösteren bir kirlilik baskısı oluşturduğunu ortaya koymuştur. Mekânsal analizler, istasyonlar arasında mikroplastik bolluğu açısından istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulunduğunu (p 0.05) göstermiştir. Dikey dağılım açısından, mikroplastik konsantrasyonlarının üst tabakada alt tabakaya kıyasla daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Polimer karakterizasyonu, sistem genelinde Polipropilen (PP) ve Polietilen (PE) türlerinin baskın olduğunu göstermiştir. Boyut dağılımı açısından ise mikroplastiklerin büyük ölçüde <100 µm ve 100–300 µm aralığında yoğunlaştığı belirlenmiştir. Bu bulgu' mikroplastiklerin fiziksel parçalanma süreçleriyle daha küçük boyutlara indirgenerek biyoyararlanım potansiyelinin arttığını göstermektedir. Fizikokimyasal parametreler, özellikle yaz aylarında artan sıcaklık, azalan çözünmüş oksijen ve belirginleşen dikey stratifikasyon ile karakterize edilmiştir. Bu stratifikasyon yapısının kirleticiler için kısmi bir fiziksel bariyer oluşturduğu, ancak biyolojik süreçler aracılığıyla bu bariyerin aşılabildiği değerlendirilmiştir. Zooplankton topluluklarının yıl boyunca Copepoda grubuna ait türler (özellikle Acartia clausi, Paracalanus parvus ve Oithona spp.) tarafından domine edildiği belirlenmiştir. Zooplankton bireylerinde mikroplastik varlığının tespit edilmesi, bu organizmaların mikroplastikleri aktif olarak tüketebildiğini ortaya koymuştur. Özellikle 5–20 µm boyut aralığındaki partiküllerin daha yüksek alım oranlarına sahip olması, boyut eşleşmesi (size- matching) hipotezini desteklemektedir. Bununla birlikte, heterotrofik dinoflagellat Noctiluca scintillans bireyleri içerisinde mikroplastik parçacıklarının doğrudan gözlemlenmesi, mikroplastik alımının yalnızca filtratör zooplankton organizmalarıyla sınırlı olmadığını, farklı trofik yollar aracılığıyla da gerçekleşebildiğini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, mikroplastiklerin yalnızca su kolonunda pasif olarak dağılmadığını, aynı zamanda zooplankton tarafından tüketilerek trofik seviyeler boyunca taşındığını göstermektedir. Ayrıca, zooplankton dışkı peletleri aracılığıyla mikroplastiklerin yüzeyden derin katmanlara taşınması, sistemde biyolojik pompa mekanizmasının etkin olduğunu ortaya koymaktadır. Bu süreç, Marmara Denizi'nin iki tabakalı yapısına rağmen mikroplastiklerin tüm su kolonuna entegre olmasına katkı sağlamaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma Marmara Denizi'nde mikroplastiklerin mekânsal olarak farklılaşan, zamansal olarak ise süreklilik gösteren bir dağılım sergilediğini; küçük boyut fraksiyonlarının baskın olduğunu ve zooplankton aracılığıyla biyolojik süreçlere entegre edilerek trofik ağ boyunca taşındığını ortaya koymaktadır. Elde edilen sonuçlar, mikroplastiklerin yalnızca fiziksel bir kirletici değil, aynı zamanda biyolojik süreçlerle etkileşen dinamik bir ekosistem bileşeni olduğunu göstermekte ve benzer özelliklere sahip yarı kapalı denizel sistemler için karşılaştırılabilir bilimsel veriler sunmaktadır.