Cüveynî'de Kulların Fiilleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BURHAN GÜNGÖR
Danışman: Muhammed Yuşa Yaşar
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İslam düşünce tarihinin asırlardır tartışılan konularından biri olan insan fiilleri meselesinde; insana belirli bir hürriyeti, yaratıcıya mutlak yaratma kudretini veren ve bunlar arasında orta yolu tutmaya çalışan ekollerin ortaya çıkış serüvenini oluşturmuştur. İlk dönemlerden itibaren İmam Eş'arî bu konuyla ilgili insan iradi fiillerini kendi yaratır düşüncesiyle insanın hürriyetini savunan Mu'tezile ile herşey Allah Teâla'nın yaratmasıyla olur, insanın hiçbir tesiri yoktur diyen Cebriyye gibi iki uç noktayı savunan bu iki kelam ekolünden ayrı olarak kesb teorisini ortaya koyarak meseleyi farklı bir açıdan gündeme almıştır. Bu görüş farklı bakış açılarıyla pek çok tartışmaya yol açmış olsa da Eş'arî ulemâsı tarafından Ehl-i sünnet itikadına uygun bir şekilde mesele çözüme kavuşturulmaya çalışılmıştır. İmam Eş'arî, her ne kadar kesb teorisiyle kendi açısından bu meseleyi noktalamış olsa da meselenin anlaşılmasının güç olması cebri görüşle aynı olduğuna dair birtakım eleştirileri de beraberinde getirmiştir. Öğrencileri ve takipçileri de aynı eleştirilere maruz kalmıştır. Nitekim İmam Eş'arî'nin takipçilerinden olan İmâm Cüveynî de özellikle insan fiilleri meselesindeki ifade ettiği görüşleri ile kimileri kendisinin felsefenin görüşünü benimsediğini söylerken kimileri de Mu'tezili görüşü benimsediği şeklinde farklı ithamlarda bulunmuşlar ve Eş'arî çizgisinden ayrıldığını iddia etmişlerdir. Bu çalışmada İmâm Cüveynî'nin "el-İrşâd"dan "el-Akîdetü'n-Nizâmiyye" adlı eserine kadar olan hayatının ilk döneminde ifade ettiği görüşleri ile "el-Akîdetü'n-Nizâmiyye" adlı eserindeki ifadeleri üzerinde incelemelere ve kendisine bu anlamda yapılan birtakım eleştirilere değinilerek ifadelerindeki ihtilafın lafzi mi yoksa sadece mana cihetinden mi oluduğuna ve Eş'arî doktrininden ayrılıp ayrılmadığının tespitine yer verilmiştir. Anahtar Kelimler: İmam Cüveynî, İnsan Fiilleri, Kesb Nazariyesi, Kaderiyye, Cebriyye.