Derviş Mahmûd-ı Mesnevî-hân el-Konevî'nin Sevâkıbu'l-Menâkıb Tercümesi: Tercüme-i Sevâkıb (İnceleme-Metin)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YUNUS EMRE VAROL
Danışman: BİLAL ALPAYDIN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türk Edebiyatı'na birçok yönden ciddi katkılar sağlayan Mevlevîlerin kalem oynattıkları edebî türlerden birisi de menakıbnamelerdir. Mevlevîlerin Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî'nin menkabelerini yazma serüveni, derli toplu hâlde Mecdeddin Sipehsâlâr'ın Risâle-i Sipehsâlâr be-Menâkıb-ı Hazret-i Hudâvendgâr'ı ile başlamış, onu Menâkıbu'l-Ârifîn ile Ahmed Eflâkî, ardından Sevâkıbu'l-Menâkıb-ı Evliyâullâh ile Abdülvehhab-ı Hemedanî izlemiştir. Abdülvehhab-ı Hemedanî'nin Sevâkıbu'l-Menâkıb'ı, Mevlevîlerin oluşturduğu menakıbname silsilesi içerisindeki üçüncü halkadır. Bu eser, Osmanlı Devleti coğrafyasında kısa sürede yankı bulmuş, ilkin Derviş Halil Senâî tarafından ve ikinci olarak da Derviş Mahmud-ı Mesnevihan el-Konevî tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Derviş Mahmud Dede'nin Tercüme-i Sevâkıb adını verdiği Sevâkıbu'l-Menâkıb tercümesini çeşitli açılardan inceleyip tenkitli metnini ortaya koymayı hedefleyen bu çalışma, Giriş ve Ekler bölümleri dışındaki dört ana bölümden teşekkül etmektedir. Giriş bölümünde Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî'yi konu edinen menakıbnamelerin tarihî seyrine ve Tercüme-i Sevâkıb'ın bu eserler arasındaki konumuna değinilmiştir. Birinci bölüm, Sevâkıbu'l-Menâkıb müellifi Abdülvehhab-ı Hemedanî ve Tercüme-i Sevâkıb sahibi Derviş Mahmud Dede'nin hayatı, şahsiyeti ve eserlerine ayrılmıştır. Bu bölümün inşasında mümkün mertebe birincil kaynaklara itimat edilmiş; müellif ile mütercimin hayatları, eserlerindeki belirsizlikler ve tartışmalı hususlar aydınlatılmaya çalışılmıştır. İkinci bölüm Tercüme-i Sevâkıb'ın genel çerçevesinin çizilmesi ile şekil ve muhteva özelliklerinin değerlendirilmesinden ibarettir. Bu bölümün ilk kısmında eserin adı, sebeb-i telifi, saraya takdimi, yazılışı, tarihi, bölümleri, kaynakları, minyatürleri ve intihapları üzerinde durulmuş; ikinci kısmında ise tarihî ve tasavvufî önemi, dili ve tercüme üslubu ile nazım şekilleri, seciler vb. unsurları kapsayan şekil hususiyetlerine temas edilmiştir. Üçüncü bölüm Tercüme-i Sevâkıb'ın nüshaları hakkındadır. Bu bölümde eserin tespit ve temin edilen nüshaları aracılığıyla nüsha tasnifleri yapılmış, nüshaların hangi esaslara göre ayrıştırıldığı ve seçildiği açıklanmış, bir nüsha şeceresinin oluşturulmasına gayret edilmiş ve tenkitli metnin ne gibi etkenlere istinaden kurulduğu belirtilmiştir. Dördüncü bölüm Tercüme-i Sevâkıb'ın tenkitli metninden müteşekkildir. Eserin tenkitli metninin kurulmasında üç ana nüsha ve iki yedek nüsha olmak üzere toplamda beş nüsha kullanılmıştır. Çalışmanın nihai bölümünü temsil eden Ekler bölümünde ise evvela Derviş Mahmud Dede'nin Tercüme-i Sevâkıb'ı genişletmeden önce bir taslak mahiyetinde hazırlayıp III. Murad'a gönderdiği muhtasar tercümedeki mukaddimenin transkripsiyonlu metnine yer verilmiştir. Bu metni müteakiben Sevâkıbu'l-Menâkıb ve Tercüme-i Sevâkıb'ın başlıkları bir tabloyla karşılaştırılmış; Tercüme-i Sevâkıb ve Tercüme-i Sevâkıb Muhtasarı'na ait ulaşılabilen ve ulaşılamayan nüshaların tavsifleri yapılmış; eserin New York Pierpont Morgan Library, no. M 466'da ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Revan Köşkü, no. 1479'da kayıtlı iki nüshasındaki 51 minyatür ile Tercüme-i Sevâkıb'dan kopartıldığı düşünülen 2 minyatür metindeki kronolojik sıralamalarıyla sunulmuş; akabinde diğer nüshalardan dikkat çeken bazı görüntüler paylaşılmıştır.