ABD’nin Ortadoğu Politikaları ve Türk Dış Politikasına Etkileri (1952-1964)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edebiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2013
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Halil AKMAN
Danışman: Ali Arslan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İkinci Dünya Savaşı sonrası, 1952-1964 arası dönemde ABD?nin Ortadoğu?ya yönelik politikalarının ve bu politikalarda Türkiye?nin konumunun incelendiği bu çalışma, özellikle ABD arşiv kaynaklarından yola çıkılarak hazırlanmış ve bölgeye karşı ABD?nin bakış açısı incelenmiştir. Özellikle bu dönem aralığının seçilmesindeki maksat, ABD?nin Ortadoğu politikaları şekillenip, aktif olarak uygulanırken Türkiye?nin bu uygulamalardaki yerini daha iyi anlamaktır. 1952?de Türkiye, NATO bünyesine dâhil edilerek, kendisini Sovyet tehdidine karşı ABD ve Batı korumasına alıyordu. ABD?nin, Sovyetler Birliği?ne karşı uyguladığı çevreleme stratejisinde Türkiye, bölge ülkelerini toparlayacak, batı eksenine çekecek, ABD stratejilerinin uygulayıcısı konumunda rol almıştır. Bu sebeple kurulan Bağdat Paktı?na bölge ülkelerinin dâhil olması yönünde, Menderes başkanlığındaki dönemin hükümeti büyük çaba sarf etmiştir. ABD bakışına göre Sovyetler, bölgedeki anlaşmazlıkları sömürmek ve Sovyet etkisini arttırmak için fırsat kollamaktaydı. Süveyş Krizinden sonra Ortadoğu?da oluşan otorite boşluğunu doldurmak maksadıyla Eisenhower Doktrinini ilan eden ABD, bu doktrine uygun olarak da, Suriye, Ürdün ve Lübnan krizlerinde aktif politika izlemiştir. 1958?de Irak?ta olan darbenin olumsuz havasını atmak için de Ortadoğu?daki müttefikleriyle ayrı ayrı ikili anlaşmalar yaparak, bu ülkelere güvenceler vermiştir. Türkiye?yle de 1959 yılında ikili anlaşma yapmıştır.Türkiye?de 1960 darbesi endişeye yol açmıştır. Irak?taki gibi bir iktidar değişimi ülkeyi Batı kampından koparabilirdi. Fakat yapılan darbe sonrasında yeni hükümetin ilk açıklamasında, NATO ve CENTO yükümlülüklerine dayanan bir dış politika anlayışının devamını vurgulaması bu endişeleri gidermiş, hemen darbe sonrasında 30 Mayısta ABD, yeni hükümeti tanımıştır. Kıbrıs konusu ABD-Türkiye ilişkilerinde en büyük kırılmayı getirmiş, Türkiye?nin adaya müdahale kararına karşı çok sert bir dille yazılan Johnson Mektubu, daha önce hiç sorgulanmayan ilişkilerin gözden geçirilmesine sebep olmuştur. Anahtar Kelimeler: Ortadoğu, ABD, Eisenhower, Süveyş, Kıbrıs, Demokrat Parti