Osmanlılarda Türkçe tefsir geleneği ve Gurâbzâde'nin Zübedü Âsâri'l-Mevâhib ve'l-Envâr'ı


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Fakültesi Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2015

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MEHMET AKİF ALPAYDIN

Danışman: Necmettin Gökkır

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Osmanlı dönemi tefsir eserlerini değerlendiren bazı çalışmaların var olduğu bilinmektedir. Bu çalışmalarda varlığından haber verilen ve ayrıntılı tahlilleri yapılan tefsirler, özel bir seleksiyon oluşturma hedefi güdülmemesine rağmen -büyük oranda- Arapça tefsirler olmuştur. Biz ise bu çalışmamızda devletin aslî unsuru olan Türklerin kendi anadillerinde telif edilmiş olan tefsirleri bütüncül bir şekilde tespit ve tahlil etmeye çalıştık. Bu bağlamda ilk olarak Türkçe tefsirin dayandığı köklere inmeyi hedefledik. Birinci bölümün ilk kısmında Türkçe tefsirlere geçiş aşaması olarak kabul edebileceğimiz Türkçe Kur'ân tercümelerine değindik. Ardından Türkçe tefsirlerin ilk örneklerini gördüğümüz beylikler dönemi tefsir çalışmalarını tahlil etmeye çalıştık. Kaynak ve kütüphane taramaları sonucunda tespit edebildiğimiz Osmanlı dönemi Türkçe tefsirlerini ikinci ve üçüncü bölümlerde üç kronolojik döneme ayırarak tahlil etmeyi hedefledik. Tezimizin ikinci bölümünde kuruluş ve yükseliş dönemi tefsirlerini, ardından da duraklama ve gerileme dönemi tefsirlerini ele aldık. Üçüncü bölümü ise Türkçe tefsirler için bir kırılma noktası kabul ettiğimiz Tanzimat ve sonrası döneme hasr ettik. Tezimizin dördüncü ve son bölümünde ise, XVII. yüzyılda telif edilmesine rağmen Tanzimat döneminde basılmış olan, Gurabzâde Ahmed Sâlih b. Abdillah'a ait Zübedü Âsâri'l-Mevâhib ve'l-Envâr isimli tefsiri muhtevası ve yöntemi açısından analiz etmeye çalıştık.